Londoh

12 april 2009: Titik Balik (III)

Het werkterrein tussen Cisarua en Karangsambung was ook zeer zwaar, door het werk daar zijn er veel volksverhaaltjes ontstaan. Over deze verhaaltjes zijn er diverse boeken verschenen

o.a. "Jalan Raya Pos" door Pramoedya Ananta Toer, "Cadas Pangeran" door R. Moch. Achmad Wiriaatmadja, "Pangeran Kornel" door R. Memed Sastrahadiprawira en "Hikayat Mareskalek 2" door Abdullah bin Mohammed al-Misri. Uit deze verhalen komt Pangeran Kusumadinata IX tevoorschijn, geboren in 1791 en overleden in 1828.Bij de Nederlanders en de Indonesiers is hij vooral bekend onder de naam Pangeran Kornel. In de volksverhalen is hij een Bupati die veel van zijn volk houdt. Tijdens zijn bewind werd de Groote Postweg in dwangarbeid gebouwd. Daendels zette het Indonesische volk voortdurend onder druk, niet alleen het volk, maar ook de Bupati. Deze verzette zich steeds tegen Daendels, aldus de verhalen. De Bupati zag niet alleen zijn volk dat met de harde rotsen worstelde met groot medelijden aan maar verdedigde ook zijn volk tegen de Grote Donderende Tuan. Toen Daendels met zijn gevolg eens inspectie kwam uitvoeren gebeurde het volgende: "Waktoe Toean Djenderal Mareskalek mengoelarkan tangan hendak berdjabat salam, maka Dalam Soemedang menjamboet dengan tangan kiri. Tangan kanan memegang hoeloe keris yang telah dipoetar dipinggangh dari belakang kemoeka" Snel vertaald: "Toen de Bupati Daendels de hand schudde deed hij dat met zijn linkerhand, terwijl de rechter zijn kris omvatte" Ook gaat er het verhaal dat de Bupati het werk verder weigerde uit te voeren, daar dit veel te zwaar was. Het volk moest te voet van heel ver komen, kreeg te weinig loon en nauwelijks te eten. ook was het gereedschap dat zij ter beschikking hadden gekregen totaal niet geschikt om de harde rots te bewerken. Daendels was er zich van bewust dat de Bupati hem met de linkerhand begroette, hij begreep de bezwaren van de Bupati en gaf de genie opdracht om de weg af te maken. Aldus de verhalen. De Nederlanders hebben nadat de weg is afgemaakt een gedenksteen opgericht waarop staat:


De gedenksteen is in 1972 i.o.v. de Bupati van Sumedang, Drs. Suphan Iskandar samengevoegd met een ander beeld tot een monument. Het beeld laat de strijd van het Sumadangse volk tegen de Nederlanders zien. Het is een voorstelling van de linkerhandenschuddende Pangeran Kusumadinata met Daendels, terwijl zijn rechterhand de kris omklemd. Het monument bevindt zich op de weg tussen Cadas Pangeran atas en Cadas Pangeran bawah, het herinnert ook aan de 5000 doden die hier vielen.

Uit de correspondentie die de onderzoeker in het Arsip Nasional vond, bleek dat plaatselijke koffiehandelaren zeer te spreken waren over de nieuwe weg. Zij konden winsten maken die voorheen alleen voorbehouden waren aan de elite, doordat er nu een transportmogelijkheid was waar iedereen gebruik van kon maken. Het Gouvernement was ook te spreken, want door de verhoogde export van koffie vloeide er ook geld in hun kas. Uit de archieven blijkt tevens dat de Bupati van Sumedang klaagde dat het werk voor de arbeiders erg zwaar was, hij vroeg om meer personeel. Uit niets blijkt echter dat de Bupati Pangeran Kusamadinata zou zijn. Het was koloniale traditie om elke gebeurtenis van enig belang te noteren, zeker een ontmoeting tussen een Bupati en de Gouverneur-Generaal. Die hadden besprekingen en er werden besluiten genomen die werden genoteerd, daarvan is niets terug te vinden. Niet in de rapportage van Daendels zelf, of het Plakkaatboek van Nederlandsch Indië. Dat terwijl soortgelijke gebeurtenissen in bijv, Semarang, Yogyakarta en Surakarta wel zijn opgetekend.

Dan is er de datum op het monument, de periode die daarop staat aangegeven, valt niet onder de periode van de regering van Daendels, hij werd namelijk op 16 mei 1811 van zijn functie ontheven en vervangen door Generaal Janssens. Op 26 juni zeilde Daendels vanuit Surabaya terug naar Europa waar hij in september 1811 in Parijs door Napoleon werd ontvangen. De periode die op het monument staat aangegeven is in werkelijkheid onder het Engels Tussenbestuur van Raffles. De persoon die Pangeran Kornel ontmoet heeft is hoogstens een hoge Engelse ambtenaar geweest, want er is ook geen enkele notitie dat Raffles in die tijd in de Preanger geweest zou zijn. Raffles had het in het begin van zijn regeerperiode te druk met het reorganiseren van de economie in samenwerking met Engelse handelaren. De infrastructuur kwam pas in de tweede helft van 1812 aan de beurt. Daar komt nog bij dat Pangeran Kornel in 1812 pas 20 jaar oud was. het is erg onwaarschijnlijk dat iemand van die leeftijd al was opgeklommen tot de rang van Bupati. Ook moeten we ons realiseren dat Daendels geen enkele consideratie toonde met hooggeplaatste lokale elite. Hij zette de Sultan van Banten af en ook Sultan Hamengko Buwono II van Yogyakarta werd uit zijn functie ontheven. Zou hij zich dan laten beledigen door een gewone Bupati ? Toen Daendels aan de macht kwam was Pangeran Kornel 16 -17 jaar oud, zou de hoogst geplaatste militair in de kolonie zich laten beledigen door een jochie ? Erg onwaarschijnlijk.

Niet alleen bij de Indonesiërs had Daendels een slechte naam, ook in Nederland was zijn reputatie niet best. Dat kwam voor een gedeelte dat hij zich bij de Patriotten had aangesloten, en in Frankrijk bij het Franse leger had gediend. Terug in Europa sloot Daendels zich weer bij het Franse leger aan. Hij werd naar Rusland gestuurd alwaar het Franse leger van Napoleon door de Russen werd verslagen, Daendels keerde in 1814 terug naar Nederland. Daar moest hij bij Koning Willem I verschijnen om zijn verantwoording over de regeerperiode in Nederlands Indie af te leggen. Deze verantwoording was beschreven in drie dikke boeken, onder de eerder genoemde titel "Staat der Nederlandse..." De koning was echter al eerder ingefluisterd door twee ex-leden der Raad van Indië, Nederburg en Engelhardt, waar Daendels mee had samengewerkt en veel tegenstand van had ondervonden. Hij werd er van beschuldigd dat hij de kolonie met ijzeren hand had geregeerd, dat er vele opstanden waren uitgebroken die met geweld waren neergeslagen en waarbij vele slachtoffers waren gevallen. Van hun kwam ook het verhaal dat Daendels de Groote Postweg in dwangarbeid had aan laten leggen waarbij duizenden onschuldige Javaanse slachtoffers waren gevallen. De koning veroordeelde Daendels om zijn gedrag, omdat hij meer vertrouwen had in hetgeen de tegenstanders van Daendels hem hadden verteld. Nederburgh was commissaris-generaal van de Nederlandse bezittingen in Azië geweest en Nicolaas Engellhard was gewezen Gouverneur van Java's Noord-Oostkust. Deze twee heren, voormalig VOC beambten, waren altijd trouw aan stadhouder Willem V gebleven, die in 1795 naar Engeland was gevlucht vanwege de Patriottische opstand in de Nederlanden die tot de stichting van de Bataafse Republiek leidde. Daendels speelde in Franse dienst een hoofdrol in deze opstand. Zodoende had Daendels ook de koningsgezinde Nederlanders tegen zich in het ijzeren harnas gejaagd en kwamen er in later jaren allerlei sprookjes op de wereld.

Daendels trachtte nog bij koning Willem I in de gunst te komen en een vooraanstaande positie te verkrijgen, liefst als G.-G. van de Indische bezittingen. Begrijpelijkerwijze vertrouwde de Oranjevorst de oud-revolutionair niet al te zeer, maar hij benoemde hem toch ten slotte in oktober 1815 tot G.-G. van de Nederlandse Bezittingen in Ghana, een uiterst ongezond en weinig betekenend gebied. Daar is Daendels 2 mei 1818 overleden en begraven in fort Elmina. Vandaag de dag wordt ook door Indonesische historici de aanleg van de Groote Postweg gezien als een van de belangrijkste ontwikkelingen van het eiland Java in de 19e eeuw. De weg wordt tot op vandaag de dag nog gebruikt. Door de aanleg van de weg is bijvoorbeeld de stad Bandung tot bloei gekomen, Bandung was voor die tijd een onbetekende kampung.

Uit Nederlandse bron:


De aanleg van deze ‘Groote Postweg’ was een idee van Gouverneur-Generaal Willem Daendels. De weg moest dwars over het hele eiland Java in Nederlands-Indië lopen. Uiteindelijk werd er onder zijn bestuur maar een klein stukje aangelegd. Over de postweg zouden militairen zich snel kunnen bewegen, mochten de Engelsen tot de aanval over gaan. Engeland en Nederland waren in die tijd namelijk vijanden van elkaar. Maar vooral moest de weg zorgen voor een betere communicatie. Met een goed begaanbare weg zouden mensen elkaar sneller bereiken. In plaats van weken zouden goederen en brieven nu slechts een paar dagen onderweg zijn. Dit zou ook zorgen voor een grotere welvaart. Maar de Javanen profiteerden daar niet van. Die hebben zich letterlijk doodgewerkt. In de felle zon stierven tienduizenden arbeiders terwijl ze aan de weg werkten. De Nederlanders maalden niet om de vele doden.

Bron van deze illustratie en tekst

Het verhaal over de Groote Postweg maakte op mij grote indruk, temeer als ik me realiseer dat er nog veel van deze mythen in Indonesië worden verteld, er is een grootse taak voor de historici uit dat land weg gelegd, daar kan “iets groots verricht worden”. Er restten mij nog een aantal verhalen in het boek die me niet interessant lijken. Ruzie tussen Soekarno en Sjahrir omdat Sjahrir Soekarno ooit een Burjois heeft genoemd. Dan nog iets over sociale veranderingen in het China tussen 1949 en 1959 en nog wat meer zaken waarvan ik het de moeite niet waard vind ze te noemen. Echter het verhaal over Daendels alleen maakte voor mij de aanschaf van het boek zeer de moeite waard.