Londoh

21 april 2009: Hari Kartini

Vandaag 21 april is het Hari Kartini, de geboortedag van Raden Ajeng Kartini, de moeder van de emancipatie van de Indonesische vrouw. Zij is in 1879 geboren. Zij was door haar vader, de assistent wedana

van het onderdistrict Mayong, in de regentschap Jepara, in staat gesteld om Nederlands onderwijs op de Europese Lagere School te volgen, iets heel bijzonders in die jaren. Op haar twaalfde jaar was dat afgelopen, moest zij thuis gaan zitten afwachten tot er een geschikte huwelijkskandidaat kwam opdagen. Omdat ze de Nederlandse taal beheerste had ze toegang tot boeken, tijdschriften en correspondentievriendinnen uit Nederland. Zij correspondeerde met Nederlandse vrienden, in Indië zelf maar ook in Nederland. Een van haar correspondentievriendinnen was Stella Zeehandelaar die zij nooit persoonlijk ontmoet heeft, maar met wie Kartini correspondeerde nadat zij een advertentie geplaatst had in een damestijdschrift. In haar brieven zette Kartini haar denkbeelden uiteen. Zij wisselde ook brieven uit met mevrouw R.M. Abendanon-Mandri en haar echtgenoot Jacques Henry Abendanon, de directeur van Onderwijs, Eeredienst en Nijverheid in Nederlands Indië. Kartini leek met haar zusters de personificatie te zijn van het door Abendanon en andere hervormingsgezinde ambtenaren gepropageerde associatie-ideaal. De tragedie in het leven van Kartini was dat zij een gedwongen huwelijk moest aangaan met de regent van Rembang, die al drie vrouwen had, zij onderging dit als een grote vernedering. Echter het huwelijk dat zij zo gevreesd had, bracht onverwachte zegeningen. Haar echtgenoot deelde haar denkbeelden en bleek haar enige vrijheid te gunnen. Zij raakte in verwachting en droomde van een dochter. Het meisje werd een jongen, die op 13 september 1904 geboren werd. Enkele dagen daarna overleed Kartini, in de leeftijd van 25 jaar. Na haar dood werd haar correspondentie door de heer Abendanon uitgegeven. Het boek kreeg de naam “Door duisternis tot licht.” Gedachten over en voor het Javaansche volk van wijlen Raden Adjeng Kartini (Semarang, 1911). De revenuen van dit boek, dat al in 1912 zijn derde druk beleefde (een Engelse editie onder de ietwat misleidende titel "Letters of a Javanese Princess", Raden Adjeng Kartini (Kuala Lumpur 1964) werd eveneens verschillende malen herdrukt), werden ter beschikking gesteld van het in 1913 gestichte Kartini-fonds, dat zich ten doel stelde het tot stand komen van particuliere scholen voor meisjes uit de inheemse bevolking van Nederlands-Indië te bevorderen. Een eerder, door Abendanon in zijn directeurstijd gemaakt, plan voor de oprichting van een school voor dochters van regenten was afgestuit op de onwil van de meeste regenten om daaraan mede te werken. Op aandringen van Van Deventer, de man van de Ethische Politiek werd in 1912 een Kartini school in Semarang opgericht. In andere plaatsen werden ook scholen voor meisjes gesticht zoals Malang, Jakarta, Madiun en Bogor met het Nederlands als voertaal, terwijl in Cirebon, Rembang, Pekalongan, Inderamayu en Surabaya het Javaans gebruikt werd als voertaal. Particuliere meisjesscholen werden gesticht zoals Kautaman Istri in de Preanger, Sisworini in Solo, Mardikenya in Surabaya en Mardiputri in Banyuwangi. Kartini had ook idealen om leerlingenfondsen in te stellen.

Ik kan een ieder aanraden om eens het boek met de brieven van Kartini “Door duisternis tot licht.” te lezen. Het geeft een goede indruk van het leven in de regentenkringen in Oost Java aan het eind van de 19e eeuw. Het boek is ook nog eens in mooi Nederlands geschreven. In de Soehartotijd moesten de schoolmeisjes allemaal naar school komen als Kartini verkleed, daaruit werd dan de mooiste Kartini gekozen. Dat was een mooi gezicht als die meisjes in zo een ouderwetse sarong kebaya met een knotje in het haar. Wat er vandaag de dag gedaan wordt weet ik niet, er zullen nog wel verkleedpartijen georganiseerd worden en zullen er wel hele klassen gaan batikken. Gisteren was ik in Mayong, Jepara, op zoek naar het geboortehuis van Kartini. dat staat er niet meer, wel een monument waar haar “nageboorte” is tentoongesteld, niet open en bloot, maar in een koperen bak met deksel. Het monument lijkt precies een altaar.