Londoh

16 juni 2008: “Di Jawa, petualangan seorang antropolog” Niels Mulder (I)

Toen we de troebelen kregen met het verlopen van de domeinnaam en de daarop volgende vervanging van het forum door dit weblog was ik net bezig met het schrijven van een recensie over bovengenoemd boek. Ik was halverwege en kan me nog herinneren

dat ik op mijn hotelbed ergens in Tasikmalaya lag met m’n noodboek voor me en het boekje in de hand, terwijl ik verschillende passages over en over las. Het boek boeide me zeer maar vaak was mijn Indonesisch onvoldoende om precies te begrijpen wat de schrijver bedoelde, want ik had geen woordenboek bij me, iets dat ik zeker nodig heb bij het lezen van dit soort werkjes. Indonesisch gebruikt als wetenschappelijke taal is een ramp in mijn ogen. Ik was er echter achter gekomen dat er ook een Nederlandse uitgave van dit boek bestaat. Logisch want Niels Mulder is Nederlander, hoewel hij een groot gedeelte van zijn leven in het buitenland heeft doorgebracht. De titel van het boek luidt:

De stille kracht van Java Een antropoloog tussen magie en mystiek in de jaren zeventig - Niels Mulder
ISBN 90-389-1588-8
Uitgeverij Elmar B.V. Rijswijk 2005
264 pagina’s € 14,95


Dit boek is in het Nederlands geschreven, terwijl de Indonesische uitgave een vertaling van het Engelse "Doing Java - An Antropological Detective Story" is. Daardoor zullen er vast verschillen zijn. In ieder geval kan ik nu vergelijken, nog beter het boek proberen te begrijpen, omdat de materie mij zeer interesseerde. Het gaat namelijk over het denken van de Javaan, dat is een misterie waar je echt een paar boeken voor gelezen moet hebben om het vervolgens nog niet te begrijpen.

Hieronder het stuk wat ik reeds op het forum had geschreven



Toen ik laatst voor een paar dagen naar Batam moest nam ik zo weinig mogelijk bagage mee. In deze bagage had ik “Di Jawa, petualangan seorang antropolog” van Niels Mulder gestopt, want ik wilde eens de tijd nemen om lekker te lezen.

De auteur van dit boek is een antropoloog die zich al meer dan veertig jaar bezighoudt met de culturen van Java, de Filippijnen en Thailand. Aan de hand van zijn aantekeningen, interviewverslagen en andere bronnen geeft hij in dit boek, dat in 2002 is geschreven, een terugblik op zijn verblijf op Java vanaf 1969. In 1969 was hij een van de eerste Nederlanders die Indonesië weer in mocht, na dat het land vanaf 1957 voor Nederlanders tot gesloten gebied was verklaard in verband met de Nieuw Guinea kwestie. Het boek houdt het midden tussen een reisverhaal, een ooggetuigenverslag van de Indonesische contemporaine geschiedenis en een wetenschappelijke verhandeling. Zeker het laatste maakte het voor mij af en toe lastig om tot het boek door te dringen, mijn Indonesisch is van huis-, tuin- en keukenniveau, goed voor een ouwehoeren praatje, die zo belangrijk in dit land zijn. De krant lezen red ik ook nog wel, maar wetenschap in het bahasa Indonesia is mij net iets te moeilijk. Dat komt ook omdat ik zelf het Indonesisch meer beschouw als een spreektaal. Omdat ik op reis was had ik geen woordenboek meegenomen en moest ik af en toe lang nadenken, aan de andere kant is het heerlijk om iets te lezen en daarbij in te schatten wat hetgeen je leest te betekenen heeft. De kans is daar dat men het mis heeft, of bijna goed, het stimuleert echter de fantasie. Ik moet toegeven dat dit laatste weinig wetenschappelijk klinkt. Ik had toen ik het boekje kocht er geen vermoeden van dat het boek zo diep op de materie van de Javaanse mystiek zou ingaan. Echter nadat ik het boek had uitgelezen liet het mijzelf eens diep nadenken over hoe ik die Javaantjes zie. Eigenlijk is deze bevolkingsgroep voor mij altijd vrij duister gebleven, ondanks een inmiddels 18-jarig verblijf tussen de bewoners van dit eiland. Ik ben na een aantal jaren gestopt om te proberen hun cultuur te begrijpen. Ik gedraag me zoals ik denk dat zij dat graag van me zien en daarmee heb ik het wel gehad. Ik moet regelmatig lachen om hun gedrag, dat mij als toneelspel voorkomt, daarom denk ik dat mijn eigen toneelspel goed past in deze omgeving waar het leven vaak op een wayangvoorstelling lijkt. Ook bekruipt mij een gevoel van medelijden, want ik zie een cultuur die een paar eeuwen is blijven stilstaan. Dat laatste is natuurlijk ook voor een gedeelte de schuld van de Nederlanders die het eiland van kort na ong. 1600 tot 1942 overheerst hebben. De Nederlanders werkten nauw samen met de Javaanse vorsten, dat ging zoals te doen gebruikelijk over de ruggen van het gewone volk heen.

Het eigenlijke verhaal speelt zich in 29 korte hoofdstukken af en zijn geschreven zoals dat in een dagboek gedaan zou worden, in ruime zin, de vertelling is verdeeld per maand, soms meerdere maanden. In een voorwoord introduceert Niels Mulder zichzelf en verteld: “Mijn familie is zo Hollands als Hollands maar zijn kan. Met uitzondering van een tante hebben we niets met Indië van doen. Volgens de familie had zij de foute man getrouwd. Hij was van Indische komaf, wat overigens niets aan zijn reputatie toe of af deed. Als kind logeerde ik er graag en was ik niet bevreemd door zijn donkere uiterlijk.” Voor de objectiviteit is het een goede zaak dat iemand die een boek over Javanen schrijft ver van hun af staat. Een Indo bijvoorbeeld zou moeite hebben met de materie, want bevooroordeeld, misschien heeft hij een paar druppels Javaans bloed, dat is al voldoende om ‘Kejawen” d.i. alles dat met het Javaans zijn te maken heeft, te begrijpen en te ondersteunen. Men zou het kunnen zien als het grote geheime onderlinge verbond dat Javanen met elkaar hebben, iets dat overigens ook bij Indo’s bestaat. Moet je de reacties eens zien als er een Indo is die een harde scheet heeft gelaten, dit wordt onmiddellijk opgepakt als een wereldwonder, daar waar de buitenstaander zou zeggen: “gatver het stinkt vreselijk hiero”. De schrijver verteld over de gekleurde kindertjes met zwart haar die eind veertiger jaren opeens in de Nederlandse schoolklassen verschenen, in de jaren dat in het Nederlandse taalgebruik het bekende woord Indië door het vreemde Indonesië vervangen moest worden. Leuk te vermelden dat dit anno 2008 nog steeds niet voor 100% is gelukt. In 1955 gaat Niels Mulder sociografie, een verouderd woord voor wat tegenwoordig antropologie heet, studeren. Hij krijgt les van prof. Wertheim, dan is het logisch dat je extra veel belangstelling voor Indonesië krijgt. In 1957 komt hij in Singapore terecht, waar hij, omdat hij toch zo dichtbij is, een visum voor Indonesië aanvraagt. Dat wordt hem geweigerd. Om zich voor te bereiden op een bezoek in de toekomst neemt hij les in de Maleise taal bij prof. C.C. Berg. Deze verteld hem erg veel over de oosterse wereld, met name Java en de Indiase invloeden aldaar. In 1964 studeert Niels Mulder af, zijn wens om naar Indonesië te gaan kan niet in vervulling gebracht worden, daar dit land nog steeds gesloten voor Nederlanders is. Op aanraden van prof. Berg gaat hij naar Thailand om daar onderzoek te verrichten. In 1967 gaat hij voor de Northern Illinois Universtiy werken als Thailand specialist. In de U.S.A. worden studenten voor de dienstplicht opgeroepen om in Vietnam te vechten, dat is in Bangkok duidelijk te merken. In Indonesië is Soeharto aan de macht gekomen en hebben er moordpartijen op grote schaal plaatsgevonden, de slachtoffers zijn zogenaamd communisten. Niels Mulder blijft hopen dat hij in Indonesië aan de slag kan. Hij hoort van prof. Koentaraningrat en ook van decaan Soegoendo uit Yogya die in Thailand op bezoek komen dat Indonesië weer open is voor Nederlanders. Niels Mulder bereid zich voor door bahasa Indonesia te gaan studeren en over Java te lezen (inlezen heet dat tegenwoordig). Natuurlijk leest hij dan ook het beroemde werk van de Amerikaanse antropoloog Clifford Geertz, “The religion of Java” uit 1960. Hij vraagt onbetaald verlof aan en doet een voorstel voor onderzoek op Java. In januari 1969 gaat hij op weg naar Indonesië.

Zij die van lezen houden hebben vast wel eens de ervaring dat ze hevig gegrepen worden door een zin, passage of hoofdstuk dat men doet denken, dit is een lekker boek om te lezen. Iets waardoor de lezer heel erg veel zin in de lectuur krijgt en daardoor de buitenwereld voor onbepaalde tijd vergeet. Dat had ik toen ik het tweede hoofdstuk van dit boek las. Dat tweede hoofdstuk ging over de reis van Bangkok naar Indonesië. In Bangkok schaft Niels zich een motorfiets aan en daarmee tuft hij naar Kuala Lumpur. In die stad vraagt hij een visum voor Indonesië aan, dat wordt een toeristenvisum. Het lukt hem niet om met zijn motortje met een schip van de Pelni naar Indonesië te varen. Het lukt hem om met een schip van de Caltex naar Dumai te varen. In die jaren werd er nog nauwelijks iets aan toerisme naar Indonesië gedaan. Pas in de ’70 er jaren kwam de stroom Indische Nederlanders op gang die terug naar hun “Negri pan erkomst” trokken en met wild enthousiaste verhalen terugkwamen. Dat was na de dood van hun aartsvijand, de Jappencollaborateur Soekarno. Indonesië heeft sinds die jaren altijd erg veel Nederlandse toeristen mogen ontvangen, we kunnen wel stellen dat dit door de eeuwenoude banden is veroorzaakt. We lezen hoe Niels op zijn brommertje van Dumai naar Bukuttinggi rijdt en vanaf daar naar Jambi, die bestemming veranderd in Palembang. Langs glibberige, bijna onbegaanbare modderwegen, - bunuh diri- zelfmoord zoals hem gezegd wordt. Deze stad wordt tenslotte per schip bereikt. Tijdens de reis krijgt Niels een infectie aan zijn voet, maar dokters en geneesmiddelen zijn niet te vinden op dit nog wilde eiland. Ik ben 11 jaar later, in 1980 op Sumatra geweest en heb toen een tocht per bus van Banda Aceh naar Bandar Lampung gemaakt. Zelfs toen, 11 jaar later, waren er nog maar nauwelijks wegen. In Aceh waren toen de mooiste wegen, aangelegd door Caltex. Vaak ging de tocht over rivierbeddingen, soms moest de bus per bamboevlot overgezet worden. Ik had ook een tropische zweer op mijn voet, het litteken is nog duidelijk te zien. Daarom riep dit hoofdstuk allerlei diep verzonken herinneringen bij mij op. De bevolking is vriendelijk en behulpzaam, onderweg slaapt Niels in warungs op een tikar. Waar hij ook komt heerst er armoede.


>>>wordt vervolgd>>>