26 augustus 2009

Geschiedenis van Ambon - Dr. H.J. de Graaf

De complete titel van dit boek luidt “De geschiedenis van Ambon en de Zuid-Molukken”. Bij een bezoek aan de ramsjboekhandel De Slegte zag ik dit boek in de afdeling 2e hands Indonesië liggen. Het was een nogal afgerost boek en moest € 20 opbrengen, dat

vond ik een beetje veel, gezien de toestand waarin het verkeerde. Ik vond het toch een aantrekkelijk boek en zocht op het internet, daar zag ik het aangeboden voor € 10 de verzendkosten waren € 2,44 dus voor nog geen € 12, 50 had ik een veel mooier exemplaar dat nog eens zo in mijn brievenbus werd geschoven.



De geschiedenis van Ambon en de Zuid-Molukken - Dr. H.J. de Graaf
Met een woord vooraf door Prof. Dr. H. Baudet
Uitg. T. Wever B.V. Franeker - 1977
304 pagina's met vele foto's in kleur en zwart / wit
ISBN 90 6135 246 0

Dit boek verteld de geschiedenis van Ambon en omgeving vanaf het eerste moment dat men daar in contact kwam met de Westerse wereld tot het einde van deze contacten, het ontstaan van de RMS (Republik Maluku Selatan). Het boek bespreekt de historie vanuit koloniaal perspectief, het stamt uit 1977 dat was vlak na de gewelddadige acties van de Ambonezen in Nederland, waarschijnlijk is het een initiatief van de Nederlandse regering, het is uitgebracht in de tijd dat de radicalisering van de Molukkers in Nederland al een feit was. Het boek is in eenvoudige taal gesteld, dat is zeer opvallend want de schrijver Dr. H.J. de Graaf was een doorgewinterd academicus, maar hij speelt het klaar om een boek te schrijven dat voor Jan en Alleman goed leesbaar is. Prof. H. Baudet stelt in zijn voorwoord “Een dergelijk boek, dat een boeiend en leerzaam leesboek zou kunnen zijn voor zeer velen, ook van de meest uiteenlopende interessen en opvattingen, bestond tot nu toe niet. De inhoudelijke kwaliteit van Uw text heeft daarbij geen verlies geleden door Uw streven naar leesbaarheid. Het daartoe vereiste talent is in Nederland nogal zeldzaam.”

De Graaf was in zijn tijd een bekend historicus, met talloze publicaties achter zijn naam. Hij gebruikte als eerste ook inheemse bronnen (babad) voor de reconstructie van het Javaanse verleden. In zijn “In Memoriam”schrijft M. Ricklefs de bekende Australische Javanoloog over De Graaf, die leefde van 2 Dec. 1899 - 24 Aug. 1984. “H. J. de Graaf was the father of the study of Javanese history and contributed much to wider fields of this scholarship”. Ondanks dat Java zijn specialiteit was schreef De Graaf ook veel over de algemene geschiedenis van Indonesië en heft hij ook diverse werkjes over Ambon gepubliceerd.

Ik heb het boek met zeer veel plezier gelezen en heb er een hoop van opgestoken. Ik las het om mij voor te bereiden op een trip naar Ambon en Seram. Ik ben al enige keren eerder in dit gebied geweest, maar de lectuur van de geschiedenis heeft mij zeer veel zaken duidelijker gemaakt. Ik zal nooit eerder zo goed voorbereid op reis zijn gegaan. In het verleden ging weg met een lijstje Portugese en VOC-forten om die te lokaliseren, dat is mij zeer goed gelukt, uitgezonderd het fort in Amahai op Seram dat ik na twee bezoeken niet heb kunnen vinden. Die informatie was zo een beetje het enige die ik via het internet kon bekomen. Het vinden van een klein atlasje waarin alle forten in het v/m Nederlands Indië stond aangegeven was ook van onschatbare waarde. Ik vond dit in de bibliotheek van het KIT.

Het boek begint met uit te leggen waar de Ambonezen oorspronkelijk vandaan komen, over de specerijenhandel in vroeger tijden. De kruidnagelen werden eerst uit het wild geplukt, toen de vraag toenam is men de kruidnagels gaan telen. Inwoners van Kambelo op Hoamoal smokkelden stekken van de nagels vanaf het eiland Moti in bamboekokers gevuld met aarde mee. Deze bleken het heel goed te doen op dit schiereiland en binnen 50 jaar stond het daar vol met rijk dragende kruidnagelbomen. Niet onbelangrijk was de komst van de Islam. Men zou denken dat deze uit het noorden van Ternate en Tidore gekomen was. Dit blijkt niet het geval, de islam werd naar Ambon door Javaanse en Arabische handelaren gebracht en wel uit Giri (Gresik) Gresikse handelaren kwamen richting Ambon om specerijen te kopen en te ruilen, voor rijst en katoen. In de tijd dat Ambon overging tot de Islam kwamen ook de Portugezen en die brachten hun eigen geloof, het Katholicisme, mee. Over de Portugezen op de Molukken heb ik op dit weblog uitgebreid geschreven, dat is hier te vinden. Een zeer belangrijke historische gebeurtenis was het bezoek van Fransiscus Xaverius, die veel mensen op Ambon en omgeving tot het Roomse geloof bekeerde. Op 3 maart 1599 liet kapitein Jacob van Heemskerk het anker voor de kust van Hitu vallen, het begin van een langdurige Nederlandse aanwezigheid in de Molukken. Als de Nederlanders besluiten de inwoners van Hitu in hun strijd tegen de Portugezen te helpen, wordt het eerste fort gebouwd “Het kasteel van Verre”, voor het eerst wapperde de Nederlandse driekleur boven een stukje grond in Nusantara. In 1605 namen de Nederlanders zonder slag of stoot, alleen maar door machtsvertoon het Portugese fort op Ambon over en hernoemden dat in “Victoria”. De Ambonezen en Nederlanders sloten niet lang daarna hun “Eeuwig Verbond” Er waren echter twee soorten Ambonezen, de Inwoners van Hitu die Moslim waren en de Katholieke Ambonezen, die door de Compagnie niet erg vertrouwd werden. Dit veranderde toen de Ambonezen protestant werden.


Fransiscus Xaverius

In het boek wordt omschreven hoe de Ambonezen van hun hoge vestingen in de bergen gedwongen werden naar de kust te verhuizen, daar waren ze beter te controleren. Tijdens mijn bezoeken aan de eilanden in die omgeving was het mij ook opgevallen dat alle dorpen aan de kust lagen en het binnenland “leeg” was, die maatregel van de VOC heeft dus tot op aan de dag van vandaag doorgewerkt. De Ambonezen waren gek op de kerk en ook zeer leergierig. Er werd al snel aan onderwijs gedaan, voornamelijk door dominees. Er wordt verteld over ene Ds. Justinus Heurnius, die in de tijd van de Compagnie een belangrijke rol heeft egspeeld in de verspreiding des geloofs. Ook worden er in het boek veel Ambonezen opgevoerd die veel voor de Nederlanders hebben betekend zoals Kapitein Hitoe Tepil. De Gouverneurs Generaal Coen en van Diemen hebben beiden Ambon bezocht, want Ambon was het belangrijkste gebied voor de VOC in Azië geworden vanwege de kruidnagelen en nootmuskaat, waar het meeste mee verdiend werd. Het onderwerp waar ik het boek voor had aangeschaft namelijk de oorlog die op Hoamoal, in dit boek als Howamohel gespeld, heeft gewoed om het monopolie op de kruidnagelteelt te bewerkstelligen wordt uitgebreid omschreven. Nadat de Ternataanse stadhouder Madjira een opstand tegen de Nederlanders begon heeft er tussen 1651 en 1656 werd er een hevige oorlog in dit gebied gevoerd. Op het einde van die oorlog werd dat het gebied werd ontvolkt, alle kruidnagelbomen gekapt en voor de zekerheid ook de sagobomen zodat er geen voedsel voor eventueel overblijvenden meer zou zijn. De bevolking werd overgeplaatst naar Ambon, de hoofden naar Batavia of ze waren vermoord. Het waren niet alleen de inwoners van Hoamoal waartegen strijd werd gevoerd maar ook Buginezen die een grote rol speelden in de kruidnagelhandel buiten de Compagnie om, zij hadden zich gevestigd in Assahudi, waar zij in de heuvels bijna onneembare vestingen bezaten. De “grote” man van de VOC in deze strijd van Arnold de Vlaming van Oudshoorn. Nadat deze oorlog was afgelopen keerde de rust op Ambon en omgeving weer terug en brak er een bloeiperiode aan. Ambon stad groeide en was het daar goed toeven. In deze periode waren er diverse Ambonese legerleiders die zich zeer verdienstelijk maakten voor de VOC. Enige namen zijn kapitein Radja Tahalele, Sengadji Kowasa, de welbekende Kapitein Jonker en Zacharias Bintang. Kapitein Jonker was afkomstig van Manipa en heb ik nog een hachelijk avontuur meegemaakt toen ik zijn graf wilde bezoeken, dat is HIER te vinden.


Een Buginese en Ambonese strijder.

Uiteraard krijgen in het boek “de blinde ziener” Rumphius en de beroemde dominee François Valentijn, die beiden heel lang op Ambon verbleven ruime aandacht. Er wordt aandacht besteed aan de twee Engelse bezettingen die er op Ambon aan het eind 18e en begin 19e eeuw plaatsvonden. In die tijd lukt het de Fransen ook om kruidnagels uit de Molukken te smokkelen en deze in hun eigen koloniën te planten. Daarna ging het steeds slechter met de kruidnagelteelt in dit gebied, want ook buiten Ambon werden er kruidnagels in de archipel geplant. Er wordt stilgestaan bij mensen die veel voor Ambon hebben betekent zoals de Britse gouverneur Martin en de zendeling Joseph Kam. Onder de laatste verscheen er een gecorrigeerde versie van de oude Leydecker-vertaling van de bijbel, dat het meest gebruikte boek op Ambon zou worden. Een hachelijke episode was de opstand onder leiding van Thomas Matulesie die na de Britse bezetting plaats vond en veel slachtoffers eiste. Daarna heerste er om Ambon weer rust. De inwoners van dit gebied konden zich weer bezig houden met hetgeen hun het meest na aan het hart lag deden n.l. het geloof. Dat is vandaag de dag nog zo. Er wordt natuurlijk uitgebreid aandacht besteed aan de Ambonezen die dienst bij het KNIL namen, zij werden de beste en trouwste soldaten die het Nederlandse leger ooit heeft gehad.

Tijdens de Japanse bezetting moeten deze soldaten jaren in Japanse krijgsgevangenschap doorbrengen, in tegenstelling tot hun Javaanse collega’s. Als de oorlog tegen de Japanners ten einde is betekent dat ook het einde van de kolonalisering door Nederland. Ook tijdens de strijd om de onafhankelijkheid door de Indonesiërs blijven veel Molukkers de Nederlanders trouw. Er is voor hun even hoop door de oprichting van de Repoeblik Maloekoe Selatan, echter de militairen die nog op Java verblijven mogen niet terug naar hun land. Zij worden gedwongen om met hun families naar Nederland te komen, ver van un zo geliefde Ambon. Onder Soekarno wordt er een einde gemaakt aan de Republiek der Zuid-Molukken. Hun leider Mr. Dr. Chr. Soumokil wordt geëxecuteerd. Hier blijkt weer eens dat de Nederlanders veel beloften hebben gedaan die zij nooit konden nakomen, de Papoea’s zijn daar in later jaren ook het slachtoffer van geworden.


De vlag van de RMS

De Indonesiërs schuiven, nadat de Zuid Molukken bij de NKRI (Negri Kesatuan Republik Indonesia = de Indonesische eenheidsstaat) zijn ingelijfd, Thomas Matualesi als nationale held voor de Molukken naar voren. Zijn naam wordt veranderd in Pattimura, zijn grote verdienste is dat hij tegen de Nederlanders heeft gestreden. Dr. De Graaf noemt dit het in leven roepen van een “tegen-mythe”. Om de Indonesia-gezinde Ambonezen te plezieren wordt ook de dochter van de opstandige radja Paulus Triago van Ouw op Saparua, Christina Martha tot heldin uitgeroepen, zo hebben zij een man en een vrouw. Dit wordt door de Indonesische regering gedaan om te bewijzen dat er voor 1940 een sterke pro-Indonesische beweging op Ambon bestond.

Wat mij enigszins bevreemd in dit boek is dat er op een gegeven moment, na 1800 helemaal geen Moslims meer in voorkomen, dat vind ik niet erg met de werkelijkheid strokend. Verder heb ik dit boek met heel veel plezier van gelezen. Voor het eerst heb ik de geschiedenis van Ambon in chronologische volgorde onder mijn neus gehad.









.