Londoh

07 november 2009: Kolonisatie en transmigrasi

Op 12 december 1950 stopte er een bus afkomstig van Java, na een vreselijk lange reis gemaakt te hebben, in de provincie Lampung. In deze bus zaten 23 gezinnen afkomstig uit overvolle steden en van onvruchtbare landbouwgrond op het eiland Java.

Om deze mensen geen honger te laten lijden, of slachtoffer van allerlei ziektes te laten worden was hun grond op een ander eiland beloofd waarop zij een nieuw leven konden gaan beginnen. Dit waren de eerste gezinnen die in een ambitieus programma aan een nieuw bestaan geholpen zouden gaan worden, een nieuw bestaan op een stuk grond dat door de regering ter beschikking werd gesteld. Dit programma zou bekend worden onder de naam ‘Transmigrasi’

Deze 23 gezinnen waren echter niet de pioniers op het gebied van de transmigratie. Het was in feite de voortzetting van een programma dat het Nederlands Indische Gouvernement reeds in 1905 was begonnen onder de naam ‘kolonisatie’. Nadat Indonesië een onafhankelijke republiek was geworden werd de term ‘kolonalisatie’ niet erg toepasselijk gevonden en kwam men met de naam transmigrasi. Omdat het geen emigratie betrof, noch immigratie, maar het verhuizen van Indonesiërs van het ene eiland naar het andere.

In 1905 kreeg assistent-resident H.G. Heijting van het Gouvernement de opdracht om de mogelijkheden te onderzoeken om inwoners van de residentie Kedu naar een gebied buiten Java te verhuizen. Het Gouvernement zag in dat Java overbevolkt dreigde te geraken, echter buiten Java waren er gebieden met slechts heel weinig bevolking. Heijting werd gevraagd omdat hij bekend stond als een man met een scherpe visie. Hij adviseerde het Gouvernement om te beginnen met het verhuizen van 500 gezinnen. Deze zouden de kern van een kolonisatieprogramma gaan vormen. De kosten van het levensonderhoud van deze gezinnen zou gedurende één jaar voor rekening van de regering komen. De gezinnen zouden hun familie die op Java achter bleef moeten stimuleren de stap ook te wagen. Als de berichten van de gezinnen gunstig waren zou er misschien ook wel een spontane migratie ontstaan, dat zou de kosten van het project drukken. De Gouvernement achtte het project echter veel te ambitieus en bracht het terug tot een kleiner experiment.

In 1905 werd er een groep van 155 gezinnen uit de residentie Kedu op Midden Java naar Gedong Tataan op Lampung gezonden. Op deze plaats bouwden de nieuwkomers een desa die Bagelen genoemd zou gaan worden, de eerste kolonisatiedesa. Tussen 1906 en 1911 werden er nog vier desa gebouwd. Voor ieder gezin kwam er 70 are sawah en een huis op 30 are erf ter beschikking. Het transport naar het kolonisatiegebied werd door het Gouvernement verzorgd. De gezinnen kregen bouwmaterialen, gereedschap en er zou gedurende twee jaar voor hun levensonderhoud gezorgd gaan worden.

Eigenlijk waren de kosten om de gezinnen van het ene naar het andere eiland over te plaatsen veel te hoog. Daarom, vond het Gouvernement, zouden de gezinnen een deel van de kosten zelf moeten gaan dragen. Er werd daarom in 1911 een bank opgericht waar de gezinnen geld konden lenen om hun levensonderhoud te betalen, de ‘Lampongse Volksbank’. De kolonie ‘Wonosobo’ werd in 1921 op deze manier gefinancierd. Twee andere experimentele projecten op Celebes (Sulawesi) en Borneo (Kalimantan) die op deze manier tot stand waren gebracht werden een jammerlijke mislukking. In Lampung was de leiding niet competent, het krediet werd te gemakkelijk verstrekt. De kolonisatoren hadden moeite om het geleende terug te betalen of betaalden helemaal niet. De bank ging failliet en werd in 1928 geliquideerd.

Tussen 1928 en 1931 overwoog het Gouvernement om het kolonisatieprogramma stop te zetten. Er was echter in die jaren wel een spontane migratie ontstaan en vertrokken er jaarlijks ongeveer 1000 gezinnen van Java naar Lampung. De kosten van deze migratie werden door de gezinnen zelf gedragen.

In 1931 werden de plantages in Indië door de grote economische depressie getroffen. Duizenden Javaanse koelies werden ontslagen. Omdat de levenssituatie en de armoede in veel kampungs op Java schrijnend was, overwoog het Gouvernement de voortzetting van het kolonisatieprogramma. Aanvankelijk werden er duizenden mensen geplaatst in de projecten die reeds aanwezig waren. Deze nieuwelingen werden geaccepteerd want er waren arbeidskrachten om te helpen bij de rijstoogst nodig. Deze arbeidskrachten werkten volgens het Javaanse ‘bawon’ systeem, dat wil zeggen dat ze werkten voor een kwart of een/vijfde van de rijstopbrengst.

In de nieuw gestichte stad Metro, in het centrum van de residentie Lampung werden 71000 hectare geïrrigeerde grond voor kolonisten opgeleverd. Tussen 1935 en 1941 trok het kolonisatiegebied Sukadana maar liefst 47.000 nieuwkomers. De kwaliteit en de omvang van de projecten hier waren slecht vergeleken bij de eerdere projecten. In het eerste kolonisatiegebied Gedong Tataan, dat 45 jaar eerder was gesticht, woonden slechts 38.000 mensen.

Nederlandse site over Lampung

Tussen 1905 en 1941 heeft het Nederlands Indische Gouvernement in totaal 200.000 mensen van Java naar andere eilanden verhuist. In dezelfde periode echter groeide de bevolking op Java van 30 miljoen naar 45 miljoen zielen.

In Nieuw Guinea werd vanaf de 1920’er jaren ook spontaan gekolonialiseerd. Veel Indo’s zochten daar naar een mogelijkheid om een Indo-thuisland te vestigen.