31 juli 2008

Een dagje naar Middelburg

In mijn hele leven was ik maar Ă©Ă©n maal in Zeeland geweest, dat was een vakantie ik geloof in 1962 op het eiland Schouwen-Duiveland in de plaats Renesse.

Ik kan me nog herinneren dat ik toen mijn eerste mosselen ooit heb gegeten. Dat was op een mosselfeest te Zierikzee, waar de mosselen in wasketels door vrouwen in klederdracht werden gekookt. Die klederdracht werd niet voor de toeristen gedragen, dat deed men nog serieus in die jaren. Niet lang daarna is Zeeland bij mij in de vergetelheid en ver weg geraakt. In het begin van de 90’er jaren werd Zeeland opeens weer belangrijk, want ik ging me voor de VOC interesseren. Zeeland was een belangrijk element in de VOC en herinner ik me heel goed de zwemmende leeuw op het Zeeuwse wapen, dat ook de duiten van de VOC, die ik toen verzamelde, opsierde. “Luctor et Emergo”, ik worstel en kom boven stond eronder.


Vele mensen hebben deze wapenspreuk in het geheim als levensmotto overgenomen, dat je overigens op dit wapen van rechts naar links moet lezen i.p.v van links naar rechts. Interesse in de VOC betekent nou niet direct dat je naar Zeeland gaat. Als Amsterdammer kom ik niet veel buiten de stad, alles is in de stad aanwezig dus waarom zou ik. Na mijn bezoeken aan vele VOC forten in vooral Indonesië de laatste jaren heb ik er interesse in gekregen om de steden in Nederland die met de VOC te maken hadden in het echt te bekijken. Verleden jaar waren dat Hoorn en Enkhuizen en dit jaar had ik Middelburg gelegen op het voormalige eiland Walcheren op het programma gezet.

De treinreis van Amsterdam naar Middelburg duurt 2,5 uur. Het was stil in de trein, hoewel midden in de vakantietijd. Tot Roosendaal is de trein een intercity, op dat station stappen er allerlei backpackers en mensen met zwaarbeladen fietsen in. Na een vertraging van een minuut of tien boemelt de trein verder naar Middelburg. Als je daar het station uitstapt zie je achter een kanaal de stad liggen, met de “Lange Jan” die boven alles uit torent. Ik begin te wandelen. Na het kanaal komt er een tweede singel, met prachtige bebouwing langs de kades. Dat er een kanaal en een singel zo dicht bij elkaar zijn komt doordat de stad in de 17e eeuw zeer snel groeide en daarom moest worden uitgebreid. Aan het einde van de 16e eeuw waren veel Vlaamse kooplieden vanuit Antwerpen, dat door de Spanjaarden was bezet, naar Middelburg gevlucht. Zij namen geld en kennis mee. Dat zorgde voor een grote bloei van de stad. Voor de handel op Indië werd de “Middelburgse Compagnie” opgericht door de burgemeester Adriaan Hendriksz ten Haeff. De vloot, bestaande uit de schepen 'Zon', 'Maan' en 'Langebark', onder bevel van Gerard le Roy vertrok op 25 maart 1598. De 'Maan' is echter al snel vergaan; zij is tijdens het afvuren van saluutschoten gekapseisd bij Dover. De "Middelburgse Compagnie" ging met de "Veerse Compagnie" samenwerken onder de naam "Verenigde Zeeuwse Compagnie. Die stond onder bevel van Gerard le Roy en Laurens Bicker. Tot de vloot behoorden de 'Zeelandia', 'Langebark', 'Middelburg' en 'Zon'. Die vloot vertrok op 28 januari 1601. In 1602 ging deze voorcompagnie op in de VOC. Middelburg was na Amsterdam de belangrijkste stad in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en ook na Amsterdam, de belangrijkste deelnemer in de VOC. De Zeeuwen legden bij de oprichting van de VOC in 1602 f 1.300.405,= in, ongeveer de helft van de inleg van de Kamer van Amsterdam. Dat de Zeeuwse Kamer belangrijk was bleek ook uit het feit dat de Heeren XVII, de bewindhebbers van de VOC, afwisselend in Amsterdam en Middelburg vergaderden. Na zes jaar vergaderen in Amsterdam werden gedurende twee jaar de vergaderingen in Middelburg gehouden.

In de oude stad is het ene na het andere monumentale pand te zien, ook van voor de VOC tijd, want al voordat de VOC werd opgericht was Middelburg tot bloei gekomen. Middelburg is na Amsterdam de stad met de meeste monumenten in Nederland. De Admiraliteit was in die stad gevestigd, ook de graan- en de wijnhandel vonden daar plaats. Omstreeks 1600 trokken veel handelaren naar Rotterdam omdat die stad aantrekkelijker was. De handel op Indië bracht de stad een nieuwe impuls. Ook waren de Zeeuwen beruchte slavenhandelaren. De kolonie Suriname was een Zeeuwse aangelegenheid. Zeeland was ook een voorname deelnemer in de WIC. Over de gehele wereld zijn er nog forten met de naam “Zeelandia’ te vinden. Die Zeeuwen waren niet alleen zeevaarders maar ook keiharde handelaren. Tijdens een wandeling door Middelburg is de “Lange Jan”, een toren van 90,5 meter hoog uit de 14e eeuw een mooi oriëntatiepunt. Je komt door straatjes en steegjes waar, als er geen fietser of wandelaar langskomt je jezelf eeuwen terug waant. Zeer de moeite waard. Hoewel het een dag in juli was, met half Nederland op vakantie was het rustig. Maar ja ik ben Amsterdam gewend, daar komt men in de zomermaanden liever niet in de oude stad, want men struikelt daar over de toeristen en terrassen. Het was warm die dag dus lag men vakantievierend op het strand. Door al de eilanden waar Zeeland uit bestaat heeft men daar even veel strand als de rest van Nederland. Toen ik genoeg straatjes, stegen, grachten en gevels had gezien vervolgde ik mijn wandeling over een bolwerk langs het water. Ik zag nog een molen, die vroeger altijd op bolwerken werden gebouwd, omdat ze op de rand van de stad het meeste wind konden vangen. Deze molen stond echter midden tussen de bomen, bomen zijn inmiddels in Nederland belangrijker geworden dan historische correctheid. Daarna liep ik naar het abdijcomplex waar de Lange Jan toe behoort. Ik heb de toren beklommen voor een mooi uitzicht. 207 treden van een smalle wenteltrap, er lijkt geen einde aan te komen. Dan ben je nog lang niet helemaal boven. Het uitzicht is schitterend. Daarna een kijkje in de drie kerken van de abdij Op de vloer oude grafstenen, een gigantisch monument voor de gebroeders Evertsen, beide admiraals gesneuveld in de strijd. Er is ook een gedenkplaat omdat er ooit een belangrijke delegatie uit Aceh in Middelburg heeft verbleven. Op bezoek kwamen de Rijksgrote Sri Mohammed, de geleerde Abdul Hamid en de tolk Nja Ganti. Abdul Hamid overleed te Middelburg en werd in de Oude Kerk begraven, die kerk is de 19e eeuw gesloopt.

Door allerlei gangen komt men op de binnenplaats van de abdij terecht daar is het Zeeuws provinciehuis maar ook het Zeeuws Museum gevestigd. Het laatste besluit ik te bezoeken om wat meer over de cultuur en geschiedenis van deze trotse provincie te weten te komen. Ik ben verbaasd over het zeer moderne interieur, dat er echter goed uit ziet. De zalen zijn toegankelijk via een roestvrijstalen constructie van trappen en een lift om het geheel ook voor rolstoelen bereikbaar te maken. Als ik een museum bezoek loop ik altijd zomaar een zaal binnen, zonder route om me te laten verassen. Dat heet dus niet “gestructureerd denken”. Dat laatste is een term die momenteel in Nederland heel erg in zwang is heb ik gemerkt en betekent voor mij zoiets als “een robot” zijn. Het eerste loop ik een zaal binnen met een tentoonstelling van Zeeuwse kunst die uit andere musea bijeen is gebracht. Daar zie ik portretten van Peieter Boudaen Courten en zijn echtgenote Catharina Fourmenois uit 1619. Pieter was bewindhebber van de VOC. Ook ben ik onder de indruk van de portretten van Don Miguel de Castro en zijn knecht Pedro Sunda, de Congolese ambassadeur en zijn knecht die in 1643 in Middelburg op bezoek waren. Net zo als het gezantschap uit Aceh konden deze rechtstreeks naar Middelburg komen, die hoefden niet via Schiphol. Middelburg stond rechtstreeks in verbinding met de gehele wereld. Tot mijn grote verbazing zag ik mijn favoriete schilderij uit het Scheepvaartmuseum te Amsterdam hangen. Het gezicht op de factorij te Hoegli, zo kende ik het. Maar hier staat er Vestiging van de VOC te Kazimbazaar onder. Het is uit 1665 en geschilderd door Hendrik van Schuilenburg, die moet haast wel ter plekke geweest zijn, want het is zo precies gemaakt. Je pikt de Nederlanders er zo uit. Doch het meest onder de indruk was ik toch van:


In een ander zaal waren er wandtapijten met daarop allerlei zeeslagen afgebeeld tentoongesteld, was echt uniek en schitterend werk uit de 16e eeuw. Verder zag ik nog de klederdracht, die verbazingwekkend kleurrijk is. Er was een vitrine die stampend vol stond met porselein, Chinees en Japans. De Zeeuwen importeerden dat met schepen vol. Ook deze vitrine stond indrukwekkend vol met mooie dingen. Op een hogere verdieping waren er zgn. wonderkamers ingericht. Vitrines volgevuld met curiositeiten uit de gehele wereld. Uit het Westen, kleding en sierraden van Zwartvoet Indianen, bijeen gebracht door een Zeeuwse ontdekkingsreiziger, ene Meinhard Sprenger, in de 19e eeuw, ook veel zaken uit de Cariben. Tevens veel dingen uit de Oost w.o. Indonesië, krissen uit Java, Dayak zwaarden waarmee koppen werden gesneld, VOC wapens, schilden en andere grappige dingen, zoals allerlei dieren op sterk water. Dat was zeer de moeite waard. Op een gegeven moment hadden mijn ongestructureerde hersens genoeg gezien, dus ging ik weer naar buiten. Ik liep nog even door het drukke centrum en dacht: “’t is wel genoeg” en ben ik op de trein terug naar Amsterdam gestapt.


Pakhuizen aan de Kinderdijk


Alsof de tijd heeft stilgestaan


De Dam met uitzicht op de Lange Jan, die overigens net zoals de Westertoren in Amsterdam met de Keizerskroon is getooid.


Vroeger Koloniale waren, nu restaurant


Uitzicht vanaf de Lange Jan op het stadhuis.


Gedenkplaat Abdoel Hamid


Goed gevulde porseleinkast, de moeder der voorzichtigheid.


Factorij VOC te Hoegli Bengalen (aanzichtkaart)