Londoh

08 augustus 2008: “Vorst tussen twee werelden”

door Madelon Djajadiningrat is het laatste boek dat ik heb gelezen en ik heb daar behoorlijk van gesmuld. Wat was dat boek lekker zeg, in één adem uitgelezen, wel een beetje zonde, want ineens is alles op terwijl

je nog trek hebt. Ik heb de lectuur gelukkig over twee dagen kunnen uitsmeren, ik moest mezelf daartoe dwingen, rustig aan, neem de tijd, niet zo schrokken. Nou leek het al bij de eerste aanblik een boek dat ik graag zou willen lezen, ik ben een liefhebber van koloniale geschiedenis, dan speelt het verhaal zich nog voor een groot gedeelte af in Solo, waar ik inmiddels meer dan 10 jaar woon. Ik heb ook wel enige malen rondgekeken in de Puro Mangkunegaraan. Ik vind deze weliswaar lang niet zo aantrekkelijk als de Kraton Kasunan, ik kom er echter altijd langs als ik naar het treinstation Solo Balapan ga. De grote kale grasvlakte om de “Puro” heen, men heeft mij verteld dat er ooit een plan was om daar een golfbaan te maken, de plek waar vroeger de tuinen moeten zijn geweest. Dan de kazerne aan de rechterkant van de ingang, een gebouw waar ik een paar keer in ben geweest. En natuurlijk de koninklijke moskee, aan de buitenkant gezien een van de mooiste moskeen in Indonesië, heel bijzonder.


De cavalerie- en artilleriekazerne van Mangkunegoro(2007)

Het boek gaat over het leven van Mangkunegoro VII, de “andere vorst” in Solo, die van 1916 tot 1944 regeerde “Andere vorst” omdat Solo de plek is waar de Sunan zijn kraton heeft. Mangkunegara is een afsplitsing van de kasunanan Paku Buwono die in 1757 ontstond, niet lang nadat de kraton van Kartosuro naar Surakarta werd verhuisd. In 1745 werd de kraton verplaatst omdat deze veel van oorlogen en conflicten te lijden had gehad en daarom geen geluk meer zou brengen. Mangkunegoro VII was een tijdgenoot van de Sunan Paku Buwono X die van 1893 tot 1939 regeerde. De laatste was nog een ouderwets feodaal heerser, voor zover er te heersen viel want de vorsten waren ondergeschikt aan de Nederlanders. Hij werd de “Keizer van Java” genoemd. In de hierarchie waren de vorsten de “kleine broers” die boven hun de Resident hadden die “grote broer” werd genoemd en naar hem werden de vorsten geacht te luisteren. In tegenstelling tot de Sunan, die van groots vertoon hield was de Mangkunegoro een gestudeerd man die veel nadacht over wat het beste voor zijn volk was. Hij was de Javaanse cultuur een groot hart toegedaan en hoopte op een nieuwe bloeiperiode van deze cultuur.

Het boek begint met het schilderen van een portret door Isaäc Israëls, dat portret staat op de omslag van het boek afgebeeld. Om dit schilderij te nemen als uitgangspunt van een beschrijving van het leven van de vorst is een goede vondst van de schrijfster. We leren de vorst kennen als Soeparto. Javaanse vorsten wisselen enige malen in hun leven van naam om aan te duiden wat hun positie is. We vernemen ook dat de vorst een lengte heeft van maar liefst 1.80 m. Dat is echt heel erg lang voor een Javaan, de man zal zeker in de jaren dat hij leefde boven alles en iedereen uitgetorend hebben, ik voel me op Java al lang met mijn 1.73m. In zijn jongere jaren was Soeparto een onzekere jongeman, hij ging graag weg op zoek naar zichzelf. Echter als hij in Kediri loopt dan valt hij op door zijn kleding. In die jaren droegen Javanen bijna allen de traditionele kleding, een blangkong en sarong van batik. Als Solonese vorst droeg Soeparto een batikmotief dat iedereen herkende als van een hof uit Surakarta. Niet de juiste manier om anoniem in de massa op te gaan. In het boek staan ook de vele avonturen met de vrouwtjes beschreven, wat dat betreft hadden Javaanse vorstenhuizen een zeer bevoorrechte positie en vaak eerste keus waar het de dames betrof. Soeparto hield zich nogal rustig op dat gebied. Ik vermoed dat hij zware concurrentie te duchten had van PB X, die in die jaren niets anders deed dan achter de meisjes aanzitten en deze uitproberen, of misschien liever gezegd dat de meisjes achter hem zaten, want het was een hele eer als je met de vorst iets mocht. In het boek worden maar liefst 10.000 directe nakomelingen van drie Javaanse vorsten in die periode genoemd. Op Java wordt het bezit van veel kinderen gezien als een levensvoorwaarde. De vorst gaf het goede voorbeeld, Javanen hebben in dit leven goede voorbeelden nodig, zij gebruiken vaak hun leiders als voorbeeld voor hun eigen leven, zonder leider waar ze tegen op kunnen zien is er voor hun geen leven.

Het boek bestaat uit twee delen, in het eerste deel wordt een correspondentie met B. Schrieke, een studiegenoot in Nederland gebruikt om het levensverhaal van de vorst te volgen. In 1913 wordt Soeparto uitgenodigd om in Nederland, en wel te Leiden te gaan studeren. Hij krijgt daar een speciaal aangepast studieprogramma waarin hij ondermeer les krijgt van de toen befaamde Snouck Hurgronje, een leraar waar elke leerling voor sidderde, want hij was vreselijk streng. Dit soort details maakt het boek zo reuze interessant. In Nederland ontmoet hij ook Notosoeroto, telg uit het huis Paku Alam uit Yogyakarta. Notosoeroto verbleef met vier broers in Nederland. Noto Soeroto werd door zijn vader Pangeran Ario Noto Dirodjo in 1906 naar Leiden gezonden om als één van de eerste Indonesiërs rechten te gaan studeren. Zijn vader was een vooruitstrevend persoon. Hij gaf zijn zoon zowel een westerse als een oosterse opvoeding. Noto Soeroto was in 1906 in Nederland aangekomen, behorend tot een groep van 20 Indonesiërs die in Nederland zouden gaan studeren in het kader van de Ethische politiek. Over deze Notosoeroto had ik al eerder gelezen. Ik heb een boekje in het bahasa Indonesia hier met de titel “Wayangliederen”, -biografi politik budaya Noto Soeroto-, door Rosa M.T. Kerdijk. Een Indonesische met een Nederlands lijkende naam. In dit boek staat een heel lang stuk van de hand van Madelon Djajadiningrat, de schrijfster van het hier besproken boek met de titel “Noto Soeroto, aristokrat tanpa pendukung” Ik kan de oorspronkelijke titel van het stuk niet in het boek vinden, wel dat het is vertaald door Retno Pujiastuti. Misschien is het speciaal voor dit boek geschreven, want ook staat het niet in de bronnen vermeld. Er lijkt mij geen kwade opzet in het spel, ik beschouw zo een slordigheid als typisch Indonesisch. Ik wil in de toekomst aandacht aan deze “vergeten’ Noto Soeroto gaan besteden. Hij was journalist, heeft verschillende gedichtenbundels uitgegeven. Zijn belangrijkste en meest persoonlijke bundel is Wajangliederen uit 1931 en is vertaald in het Frans, Duits en Indonesisch, waarin de dichter zijn eigen levenslot terugvindt in de mythologie van de wajang. Hij is, terug op Java, persoonlijk secretaris van de Mangkunegoro VII geweest. Hij was in 1932 weer terug naar Java gekomen, vanwege geldnood. Niemand op Java wilde hem meer kennen, waarschijnlijk door het heulen met de vijand. Hij heeft zijn vrouw en kinderen in Nederland moeten achterlaten, hij kon de bootpassage voor hun niet betalen. Het is met de man op het einde van zijn leven slecht afgelopen. Hij speelt een belangrijke rol in het boek, ook omdat de beide heren van vorstelijke afkomst en bevriend zijn. In Nederland staan ze als prinsen zeer in de belangstelling van de meisjes. Het is leuk om te lezen dat er Nederlandse meisjes zijn die zelfs geld durven te vragen, want die denken natuurlijk bij die exotische prinsen meteen aan onmetelijke rijkdommen. Overigens komt men de naam Notosoeroto ook wel als Noto Soeroto geschreven tegen.

Soeparto gaat ook in het Nederlandse leger, bij de grenadiers. Hij maakt de mobilisatie vanwege WO I mee. Hij doet gewoon dezelfde dienst als de Nederlandse soldaten, marsen lopen, de loopgraven in. Op het Nederlandse platteland was hij een grote bezienswaardigheid. Later krijgt hij nog eens een brief van een oude dienstmaat, waarin deze 500 gulden vroeg om een sigarenzaak mee te beginnen. Nadat Soeparto zijn opleiding tot vaandrig heeft afgemaakt en tot reserve 2e luitenant was benoemd moet hij met spoed terug naar Java, want door het aftreden van Mangkunegoro VI is er een opvolgingskwestie. Het is al vrij uniek dat een Javaanse vorst aftreed, meestal gaan ze door met regeren tot ze er dood bij neer vallen. Soeparto wordt tot Prangwedono benoemd en op 3 maart 1916 ingehuldigd als vorst. Hij moet dan in de kraton Mangkunegoro in Solo gaan wonen, iets dat hij heel graag doet. Hij is ook weer verenigd met zijn dochter Partini, weliswaar geen dochter van een officiële vrouw, want die had hij nog niet. Mangkunegoro was geen hulpbehoevend vorstenhuis, zij konden zichzelf bedruipen met de opbrengsten uit allerlei landbouwondernemingen w.o suikerfabrieken. Nog steeds doet dit vorstenhuis het financieel goed, in tegenstelling tot de kraton van de Sunan die er vervallen uit gaat zien vanwege geldgebrek. Het personeel daar klaagt ook steen en been, dat merken de toeristen wel als de het Museum Kraton een bezoek brengen in de vorm van klagende abdi dalem. Tegenwoordig staat er vlak bij de kraton Mangkunegoro een hotel dat hun eigendom is. Ayam sori ik ben even de naam kwijt. Soeparto was in de ogen van de Nederlanders een vooruitstrevend vorst, die het beste met zijn onderdanen voorhad. Soeparto is nog een tijd lid van de Volksraad. Op een gegeven moment treedt hij in het huwelijk met een prinses van het huis Hamengku Buwono uit Yogyakarta. Zo een huwelijk is 7 generaties verboden geweest, want daar rustte een vloek op. De sunan PB X was ook met een prinses uit dat huis getrouwd, een oudere zuster van de Ratu Timur waar Soeparto mee ging trouwen, uit dit laatste huwelijk werd een dochter geboren. Niet lang daarna zorgde Soeparto ervoor dat zijn dochter Partini trouwde met Hoesein Djajadiningrat, dit was een bijzondere man. Hij was de eerste Indonesische doctor in de letteren ooit aan een Nederlandse universiteit afgestudeerd. Ook was hij de eerste “inlandse” adviseur van Inlandse zaken die bij het Gouvernement in Batavia werkte.

Het tweede deel van het boek begint in 1940, er worden vrienden van de Mangkunegoro gebruikt om het verhaal te vertellen via correspondentie. Deze manier van schrijven is echt veel aantrekkelijker dan een dor en droog brievenboek. Persoonlijk vond ik dit tweede deel iets minder dan het eerste. Maar ja beide delen vormen het boek, en ook in dit tweede deel staat weer een schat aan informatie. Zoals de moeilijkheden die hij had met veel van de opeenvolgende residenten. Die laatsten voelden zich echt de baas. Er waren er echter ook die de vorsten begrepen zoals resident J. Nieuwenhuys. Wat erg interessant in het tweede boek zijn de beschrijvingen van het alledaagse huiselijke leven in de kraton, je begrijpt daardoor zoveel meer van de man, die overigens heel gewoon is. Waarschijnlijk omdat hij de twee werelden waarin hij leefde op den duur goed had door gekregen. In 1937 gaat Mangkunegoro naar Nederland om het huwelijk van Juliana en Bernhard bij te wonen. Zo krijgen we nog een bootreis voorgeschoteld. Noto Soeroto gaat mee, dat zal de laatste keer zijn dat hij in Nederland komt. Bij dit huwelijk treed zijn dochter Siti op met een dans voor de koninklijke familie, de muziek word rechtstreeks vanuit Indië uitgezonden.

Ik maak een einde aan dit stuk, ik heb al het verwijt gekregen dat als ik over een boek schrijf men het boek niet meer hoeft te lezen. Ik ben daarom zeer op mijn hoede deze keer. Om af te sluiten, ik vind dit boek een geweldige aanrader voor een ieder die in Java is geïnteresseerd. Het is een van die zeldzame boeken, die weliswaar door een wetenschapper is geschreven maar door iedereen die van lezen houdt geen zware kost is, nee gewoon entertainment, “lezen is lekker" denk je als je het boek uit hebt.

Er zijn nog twee kleine minpuntjes. Het boek is verluchtigd met fotootjes, helaas zijn deze op hetzelfde papier als het boek gedrukt en daarom slecht te zien, ook al omdat de foto’s zo klein zijn. Men ziet vaak in dit soort boeken een apart katern, op glanzend papier gedrukt, dan kan men de foto’s beter bekijken. En dan staat er een klein rekenfoutje in, op pagina 264 wordt van de selir Tedjawati gezegd dat zij pas na een relatie van 22 jaar van een kind beviel. Op pagina 329 is dat 24 jaar. Een kniesoor die daar op let.


Vorst tussen twee werelden Madelon Djajadiningrat
Met een voorwoord van Hella S. Haasse
ISBN 9054292202
Uitg. Conserve Schoorl 2006
381 pagina’s € 24,95
Met fotootjes




De pendopo van de Puro Mangkunegoro(1900)


Het legioen Mangkunegoro(1900)