Londoh

15 augustus 2008: 15 augustus: Capitulatie van Japan

Op deze datum wordt de capitulatie van Japan als het einde van WO II herdacht. De laatste jaren ook in toenemende mate in Nederland, tegenwoordig wordt

er ook officieel gevlagd die dag. Daar hebben de Indische Nederlanders jarenlang voor gestreden omdat zij geen genoegen namen met een algemene herdenking van WO II op 4 mei. Het herdenken voor hun begint vaak al op 6 augustus, want dat is de dag dat de eerste atoombommen ooit met de illustere namen “Little Boy” en “Fat Man” op Hiroshima en Nagasaki in Japan vielen. Vaak hoort men in Indische kringen beweren dat die bommen de mensen die in de interneringskampen zaten het leven heeft gered, anders hadden ze er allemaal aan gegaan. We krijgen in de huidige verhalen vaak de indruk dat iedereen met de Nederlandse nationaliteit in Indië opgesloten zat achter het prikkeldraad van de kampen. Dat waren echter voornamelijk de blanke Indische Nederlanders. Daarbij Indo-europeanen met tot 25% inlands bloed. Ook horen we nauwelijks over de Indonesische bevolking. Hadden die niet te lijden onder de Japanse bezetting? Vreemd genoeg is het anno 2008 net alsof de oude koloniale scheidslijnen tussen de blanke Nederlanders – Indo-europeanen en “Inlanders” nog steeds bestaan. De Indo’s zijn hier in Nederland belangrijker geworden, zo vinden zij zelf, maar over de Inlanders, die wij tegenwoordig Indonesiërs noemen, wordt met geen woord gerept. Het is alsof de bezetting van Indië door de Japanners door de Indische Nederlanders naar Nederland is meegenomen. In Indonesië wordt de 15e augustus niet herdacht, Indonesië heeft immers zijn onafhankelijkheid aan de Japanners te danken. Die hebben het Indonesische volk in zeer korte tijd zelfbewust gemaakt. Toch heeft Indonesië alle redenen om bij deze dag stil te staan, want ook onder de Indonesiërs zijn er door toedoen van de Japanners heel veel slachtoffers gevallen. Echter de Indonesier is op dat gebied heel wat vergevingsgezinder dan zij die na WO II de archipel zijn ontvlucht en zich in Nederland hebben gevestigd. Jarenlang heb ik me verbaasd over het feit dat veteranen die in de bevrijdingsoorlog tegen de Indonesiërs hebben gevochten naar Indonesië terug gingen, op vakantie en ook omdat ze onder hun oude tegenstanders veel vrienden hadden gemaakt. Indonesiërs hebben die donkere periode niet vergeten maar zij hebben het hun vijanden wel vergeven. Op zijn hoogst zullen ze zeggen dat zij erger onder 3,5 jaar Japanse bezetting hebben geleden dan in de 350 jaar die zij door de Nederlanders zijn overheerst.

Op 15 augustus worden er officiële kransen en bloemstukken op het Indische monument te Den Haag geplaatst om daarmee de 20.000 Nederlandse staatsburgers te herdenken die in het v/m Nederlands Indië tijdens WO II omkwamen. Dat waren 7000 militairen en 13000 burgerslachtoffers, deze laatste in de Japanse interneringskampen. Tijdens WO II moesten de Indonesiërs ook allerlei hand- en spandiensten voor de Japanners verrichten. Daar waren allereerst de verplichte rijstleveranties, doch er moesten ook andere zaken verbouwd worden in opdracht van de bezetter. Ook moest Indonesië arbeidskrachten aan de Japanners leveren de zgn. romusha en werden er jongemannen opgeroepen als heiho, hulptroepen voor het leger en daarbij werden er jonge dames gedwongen om als meisje van plezier te werken om de moraal van de Japanse militairen hoog te houden. Dit waren de zogenaamde “troostmeisjes” of ian-fu. Van de romusha zijn er honderdduizenden, meestal van de honger omgekomen. Tijdens de oorlog zijn de Indonesiërs diverse malen in opstand tegen de Japanners gekomen, ondanks dat deze zich als bevrijders presenteerden. In 1944 braken er vanwege de honger.diverse opstanden uit zoals in Pekalongan, Tegal en Singaparna uit. In Tegal bijvoorbeeld sloegen er in 1944 12000 man aan het plunderen. De oorzaak waren de verplichte rijstleveranties, het volk moest zoveel rijst aan de Japanners afstaan dat ze zelf nauwelijks te eten had. In Pekalongan hielden de boeren na de oogst slecht ongeveer 10 kilo beras voor eigen gebruik over. Heel erg bekend in Indonesië is de opstand van de Peta (Tentara Pembela Tanah Air) te Blitar in 1945. De Peta was het Indonesische volksleger onder leiding van de Japanners, het heeft illustere militairen zoals Sudirman en Soeharto opgeleverd. Hoewel Soeharto daarvoor reeds bij het Knil had gediend.



Op 15 augustus worden altijd de doden aan de Birma- en Pekanbaru spoorwegen gememoreerd. Veel Nederlandse militairen en burgers kwamen bij de aanleg van deze spoorwegen om. Er werkten aan deze spoorlijnen echter ook veel Indonesische romusha’s waar bijna nooit met een woord over wordt gesproken. Op Java werd er in Zuid Banten een spoorlijn aangelegd naar de bruinkoolmijnen aldaar. Het werk bij de aanleg van de spoorweg en in de mijnen werd ook weer door romusha’s gedaan. Deze waren veelal uit Midden-Java afkomstig uit plaatsen als Purworejo, Kutoarjo, Solo, Purwodadi, Semarang en Yogyakarta, De spoorweg werd aangelegd tussen Saketi en Bayah, in de kabupaten Lebak en werd 90 kilometer lang. Deze spoorweg heeft het leven gekost aan maar liefst 93.000 van de 120.000 daar te werk gestelde romusha’s. Reeds in 1936 had het gouvernement van Nederlands Indië de NV Mijnbouw Maatschappij Zuid Bantam opgericht om de kolenmijnen aldaar te exploiteren. Al in 1906 was er een mijnbouwconcessie uitgegeven aan A.R. Kerkhoven, deze deed er echter niets mee vanwege de transportproblemen. De Japanners namen deze exploitatie over want er was brandstof nodig voor de stoomlocomotieven, stoomschepen en de fabrieken. Zij zetten er romusha’s, die over heel Java werden geronseld aan het werk. Per dag werkten er soms wel 50.000 mannen tegelijk aan die spoorweg. Ook Tan malaka, een bekende Indonesische nationalist heeft aan deze spoorweg gewerkt onder een valse naam. Er werkten 15.000 romusha’s in de mijnen, daar stierven er dagelijks 4 – 500 van. Toen de oorlog op 15 augustus was afgelopen waren er nog maar 10.000 romusha’s over die er vaak als levende lijken uitzagen.

Op 15 augustus 1945 kondigde de Japanse keizer Hirohito via de radio de overgave van Japan aan. Het duurde nog wel enige tijd voordat dit bericht in alle uithoeken van de Indonesische archipel bekend was. In ieder geval wisten de geïnterneerden in de Japanse kampen de eerste dagen niets. Op 17 augustus werd in Jakarta de Republik Indonesië door Soekarno en Hatta geproclameerd. In die dagen was er geen gezag in Indonesië, want de R.I. bestond in feite alleen nog in Jakarta. Ook Nederland stond te trappelen om zijn vermeende gezag in Indië weer over te nemen, echter de militairen zaten in diverse landen gevangen in krijgsgevangenkampen. De romusha’s die aan de spoorlijn in Lebak werkten namen de trein naar Stasiun Tanah Abang in Jakarta. Velen kwamen daar berooid en uitgehongerd aan, ze hadden geen geld om naar hun families in Midden-Java terug te keren. Treinen oostwaarts reden er ook nauwelijks. Heel veel zijn tijdens dit wachten in en rondom Stasiun Tanah Abang gestorven, de mannen lagen zich daar te slapen om nooit meer wakker te worden. Er was niemand die zich in die eerste dagen na de capitulatie van Japan om deze mensen bekommerde. Op 6 september volgde een officiële proclamatie van de Japanse legerleiding aan de geïnterneerden om in de kampen te blijven; dit gebeurde in opdracht van de opperbevelhebber der geallieerden in Zuid-Oost Azie, Lord Mountbatten. De Japanners waren verantwoordelijk voor de distributie van voedsel en andere goederen, alsook voor de veiligheid van de personen in de kampen; niet voor de kampverlaters. Op 15 september kwamen er Engelse troepen in Singapore aan, er waren veel Indonesische romusha’s naar Singapore gegaan om vanuit daar te proberen thuis te komen, ook daar zijn er veel van de honger omgekomen. In november 1945 richtten de Nederlanders de “Nebudori” op, het “Nederlands Bureau voor Documentatie en Repatriëring van Indonesiërs”. De taak van dit bureau was om de Indonesische romusha die buiten Indonesië verbleven terug naar hun land te transporteren, vnl. naar Java. Op het eiland Kijang in de Riau archipel zaten 2000 romusha’s zonder eten, zij hadden daar in de loop der jaren 1,4 ton bauxiet opgegraven, 70% van de behoefte van Japan voor de vliegtuigindustrie. De Nebudori trof op het eiland een barak aan met jongens tussen de 12 en 18 jaar oud. Op de Andamanen bevonden zich 600 romusha. Op Noord Borneo waren er 5000 romusha over van de 32000 die daar naar toe waren gezonden. In Birma zaten er nog 5000 van de 10.000’en gezonden romusha. De Nebudori was enigszins huiverig om zoveel mannen naar Indonesië terug te sturen, want de Nederlanders waren bang dat deze aan de vrijheidsstrijd, die aldaar in alle hevigheid was losgebarsten zouden gaan deelnemen. Op 17 augustus 1946 hesen 1500 Indonesiërs te Bangkok de roodwitte vlag om 1 jaar Indonesia Merdeka te vieren. Overal zaten de mannen die als romusha’s hadden gewerkt, in de Molukken 3500 die oorspronkelijk uit Java kwamen. Naar Manokwari in de provincie West-Papua waren 12.500 mannen gestuurd, volgens de aantekeningen van de Nebudori hadden slechts 850 man dit overleefd. Van de 120.000 die er naar Sumatra waren gestuurd, leefden er aan het eind van de oorlog nog maar 23.000. Bij Pekanbaru werden er 3000 in barakken aangetroffen, zij hadden aan de beruchte spoorweg gewerkt.



Voor Indonesië was WO II na de capitulatie van Japan nog lang niet afgelopen, er zou nog ruim 4 jaar oorlog tegen Nederland worden gevoerd. Eindelijk op 27 december 1949 en na meer dan 100.000 slachtoffers kwam met de soevereiniteitsoverdracht de vrede terug.