Londoh

25 augustus 2008: Brieven van de thee

Heb ik dit weekeinde gelezen. Vanwege het slechte weer afgelopen week heb ik zelfs 4 boeken gelezen, en mijzelf daarmede behoorlijk buiten de realiteit gesteld.

Om alweer over een boek te gaan schrijven zal me misschien wel op cynisch commentaar komen te staan van het leger deskundologen en betweters die bij hun geboorte al wisten hoe dit leven in elkaar stak en dit gaarne verkondigen aan het domme publiek. Ter zake, dit is een boek waar ik bijzonder van genoten heb. Het brengt je terug in de tijd dat West Java nog een woest en ruig gebied was, dat je in de loop van het lezen ziet veranderen in een gebied dat zich tot het moderne West Java ontwikkeld. De hoofdrolspelers in dit boek hebben daar heel veel toe bijgedragen.

“Brieven van de thee” doet sterk denken aan de titel “Heeren van de thee” een van de best verkochte boeken in Nederland ooit, geschreven door Hella Haase, tante Tempo Doeloe. Dat is een grapje, het boek van Hella Haase is zeer leesbaar en erg interessant. Dat boek kon echter alleen maar geschreven worden doordat zij de beschikking had over de brieven die de leden van de families Kerkhoven, Bosscha, van der Hucht en nog meer aan elkaar schreven. Daarbij komt dat deze brieven bewaard zijn gebleven in een familiearchief is natuurlijk helemaal uniek. Dat archief heet “Stichting Indisch thee en familiearchief”. Nelleke Noordervliet heeft voor dit boek een keuze gemaakt uit duizenden brieven, dat heeft zij goed gedaan. De meeste brieven in het boek zijn van de hand van Rudolf E. Kerkhoven, en zijn vanaf zijn jonge jaren tot bijna zijn dood geschreven. Hij was een theeplanter, een van de heren van de thee die altijd brieven schreef aan andere familieleden om te laten weten hoe het met hem ging, wat hij dacht en in welke omgeving hij verkeerde. De brieven zijn heel erg open, hij wist natuurlijk niet dat meer dan een eeuw later allerlei nieuwsgierige Nederlanders over zijn rug mee gingen lezen, anders had hij vast wel af en toe meer op zijn woorden gelet. Al lezend ontstaat er voor iemand met een beetje fantasie een eigen versie van de “Heeren van de thee” zonder dat tante Tempo Dulu daarbij helpt. Het komt mij echter voor dat Nelleke de verhaallijn van "Heeren van de thee" volgt. Het is al een tijd geleden dat ik dat boek heb gelezen en heb het zelf niet om deze bewering na te zien.

De eerste brief in het boek is van 7 juli 1870 in ’s Gravenhage geschreven en de laatste dateert van 2 mei 1918 en komt tot ons vanuit Bandoeng. De samenstelster heeft steeds een aantal brieven bijeen gebracht die een beeld geven van een periode. Voor wat mij betreft gaven die brieven dat zeker. Leuk is vaak dat de schrijver of schrijfster zich moet haasten omdat de brief om 8 of 9 uur gepost moest worden, zodat deze op tijd weg kon om nog met een mailboot mee te kunnen of verzending anderszins. Anderzijds wordt er ook geklaagd als er te laks wordt beantwoord. Ook circuleren de brieven door de gehele familie. In de eerste brief vertelt Rudof over het slagen voor zijn examen als scheikundig ingenieur. Hij komt al snel naar Indië en gaat daar met financiële deelneming van de familie zijn eigen plantage op “Gamboeng” opzetten. Gamboeng was in die jaren nog heel woest en wild. De plantage komt op een plek waar vroeger koffietuinen hebben gestaan. Koffie is eeuwen lang een belangrijk product van West Java geweest, dat werd al in de VOC tijd gekweekt, vaak onder dwang. De koffietuinen worden door Rudolf voor het grootste deel vervangen door thee en kina, beide vrij nieuwe producten voor Indië. In die jaren werd door het Gouvernement van Nederlands Indië, na de afschaffing van het cultuurstelsel, alle ruimte gegeven aan vrije ondernemers om woeste gronden in cultuur te brengen. Dit Gamboeng besloeg een oppervlakte van minstens 400 bouw. Een bouw is oorspronkelijk de hoeveelheid grond die 1 persoon bewerken kan. In een moderne oppervlaktemaat is een bouw = 71 are of 7100 m². Gamboeng ligt dicht bij Bandoeng, in die jaren echter was het woeste jungle, er liepen af en toe neushoorns door de plantage in wording en werden deze dieren ook door Rudolf gesignaleerd. Het vervoer in die jaren ging per paard, soms kwam er een wagen aan te pas, maar omdat er goede wegen ontbraken was dit laatste vervoer nogal moeilijk. Ook het verkrijgen van proviand was een probleem voor de jonge Ruud die in zijn eentje aan het pionieren was. Hij krijgt voedsel via zijn ouders op de plantage “Ardja Sari” toegestuurd en laat door een oude Soendanees koken. De Soendase bevolking was in die jaren nog "wild" en moeilijk om mee samen te werken, ze waren nog niet gewend aan arbeid tegen betaling. Bij elke brief die hij naar zijn ouders op Ardja Sari stuurt is een lijst bijgevoegd wat hij aan de koerier meegeeft, anders verdwijnen de dingen. Wat die Ruud deed was echt pionieren in de wildernis. Hij was ook iemand die van jagen hield, iets dat vaak wel moest. Er waren tijgers en panters die de paarden en honden aanvielen en opaten. De lijst met panters en tijgers door Rudolf geschoten die in het boek staat is indrukwekkend. Daar staan maar liefst 28 tijgers en zwarte of gele panters op, die tussen 1875 en 1904 zijn geschoten. De eerste twee dieren zijn twee koningstijgers op twee opeenvolgende dagen geschoten. Ook worden er af en toe agressieve apen of marterachtigen geschoten. Op een gegeven moment trouwt Ruud en komen er brieven van beide echtelieden, en wordt er ook over de kinderen, de honden en het primitieve huis gesproken. Wat op mij veel indruk maakte is de beschrijving van de uitbarsting van de Krakatau die op 26/27 augustus 1883 plaats vond. Via de brieven zijn ook de technische ontwikkelingen in de kolonie te volgen, op een gegeven moment is er telefoon, en vader Ruud, inmiddels 5 kinderen, voorspelt dat er nog eens een dag zal komen dat er met Europa kan worden getelefoneerd. De zoons gaan in Europa studeren, er is er een die daar blijft, de anderen komen terug om op de plantages, die eigendom van de familie zijn en die zich fors hebben uitgebreid, te werken. Zo verzorgen zij waterleiding en er komt elektrisch licht. Het vervoer gaat per auto. Er ontstaan conflicten over geld, het management van de plantages, kortom van alles dat als menselijk beschouwd kan worden. Door het meelezen van deze brieven volgen wij de geschiedenis van de kolonie tussen 1870 en 1918 op de voet. In die jaren is er, vooral door particulier initiatief van Indië een goudmijn gemaakt. Voor wat mij betreft was dit een indrukwekkend boek. De brieven zijn doorspekt met Sundase woordjes, die achterin het boek staan uitgelegd. Het boek is verluchtigd met schitterende foto’s die ook uit het familiearchief komen. Brieven schrijven is iets dat bijna is uitgestorven, ik heb het vroeger zelf nog veel gedaan. Tegenwoordig als we het niet per telefoon afkunnen gebruiken we email, en misschien wordt er wel meer geschreven dan in de tijd dat een brief de geijkte manier van communiceren was. Een email gaat veel sneller en snel is van onze tijd. Het taalgebruik is echter in vergelijking met vroeger sterk veranderd, het is vaak sms-taal dat we lezen, veel mensen hebben moeite om iets echt te omschrijven of uit te leggen wat ze bedoelen. Vaak wordt er met 1 tot 3 woorden gecommuniceerd en daarbij een aantal zgn. smilies.


Brieven van de Thee Nelleke Noordervliet,
Uitg.: Queridio Amsterdam, 2004.
ISBN: 90 214 5015 1 Paperback. 375 pp, met zw/wit foto's Prijs € 6,50

NB Anno 2008 bestaat de plantage “Gamboeng” nog steeds, de naam wordt natuurlijk gespeld als Gambung, er is op de plantage het “Pusat penelitan Teh dan Kina” gevestigd. Hier vindt men de website.