06 september 2008

De Portugezen & De Molukken (I)

Is een verhaal dat in Nederland weinig bekendheid geniet, daar wij opgegroeid zijn met het zeer

nationalistische “Daar werd iets groots verricht�. Die uitspraak komt oorspronkelijk uit de mond van Jan Pietersz. Coen en geeft goed weer hoe de Nederlanders over de hun door God gegeven taak dachten. Als je iets ‘groots’ verricht is dat zondermeer voor een goede zaak, doch hoe zijn die grootse verrichtingen ooit begonnen? Na enig gezoek naar een route via de noordelijke ijszeeën begon het grote avontuur in de oost voor de Nederlanders met de “Eerste Schipvaart�. Dat was een expeditie die met ondermeer met van de Portugezen afgekeken gegevens op touw was gezet. Er voer een vloot van vier schepen naar het oosten, die uiteindelijk tot de ontdekking door de Nederlanders van de zeeroute naar Indië leidde. Op 2 april 1595 vertrok men onder leiding van Cornelis de Houtman en Gerrit van Beuningen vanaf de rede van Texel. Op 6 juni 1596 komt men aan bij het eiland Enggano, ten westen van zuidelijk Sumatra. Op 23 juni 1596 zette de eerste Nederlander een voet aan wal te Bantam, op dat moment de belangrijkste internationale haven op Java en stapelplaats van peper en andere koloniale waren. De reis was moeizaam verlopen, met veel conflicten aan boord en groot verlies aan mensenlevens. Op 14 augustus 1597 keerden er 3 schepen in Amsterdam terug met aan boord slechts 87 van de oorspronkelijke 240 bemanningsleden. Commercieel gezien was de tocht geen succes, maar de route naar Indië was gevonden en dat leidde al snel toe dat er in de jaren daarna vanuit Nederland heel veel schepen richting Indië zouden vertrekken, want er vielen grootse winsten te behalen.

Zo bijzonder was het vinden van die route eigenlijk ook weer niet, want de Nederlanders waren reeds vooraf gegaan door de Portugezen met Antonio de Abreu in 1512, daarna de Spanjaarden met de Magelhaen expeditie in 1521 en de Engelsman Francis Drake in 1579. De Portugezen hadden in de Molukken reeds vanaf hun eerste aanwezigheid aldaar allerlei nederzettingen gesticht en forten gebouwd. Zij hadden voor Europa een monopolie voor kruidnagels, muskaatnoten en sandelhout gevestigd. Nadat de route naar Indië bekend was rustten de Nederlanders de “Tweede Schipvaart� uit, een vloot van 8 schepen die o.l.v. Jacob van Neck op 1 mei 1598 vertrok, deze expeditie werd een groot succes. Een jaar later kwamen 4 schepen rijk beladen uit Bantam terug. De andere schepen waren doorgevaren naar de Molukken. Jacob van Heemskerk kwam in mei 1600 met de “Zeeland� en “Gelderland� uit Banda terug, de schepen die onder zijn leiding stonden waren volgeladen met muskaatnoten, foelie en kruidnagelen. Wijbrand van Warwijck had met de “Amsterdam� en de “Utrecht� Ambon, Ternate en Menado aangedaan, ook zijn schepen kwamen in augustus 1600 volgeladen terug. Met deze tocht werd een enorme winst gemaakt. Tijdens de tocht hadden zich de eerste confrontaties met de Portugezen voorgedaan. De Portugezen voelden zich in hun monopolie bedreigd door de nieuwkomers, die ook nog eens betere schepen met een superieure bewapening bezaten. Het cynische van deze schipvaarten is dat ze medegefinancierd werden door Sefardische Joden. Deze joden waren eerder voor de Inquisitie vanuit Portugal gevlucht. Het waren vaak kapitaalkrachtige kooplui met vele handelsrelaties, een groot aantal van hen hadden zich vooral in Amsterdam gevestigd. Zij droegen achternamen als Pereira, Cardozo, Texeira de Mattos , Spinosa, Nunes, De Pinto, Da Costa of Vas Dias.

Op 6 april 1599 vertrok er een vloot van 3 schepen richting Indië onder bevel van Steven van der Haghen. Bij aankomst in Indië liet bij Kaitehu op het schiereiland Leihitu het Kasteel van Verre bouwen. Hij deed dit om de inwoners militair te steunen tegen de Portugezen. Een aanval op het fort van de Portugezen op het schiereiland Leitimor mislukte. De Portugezen, meenden op grond van het Verdrag van Tordesillas andere Europeanen uit "hun" deel van Azië te kunnen weren. Dit verdrag was in 1494 tussen Spanje en Portugal gesloten en deelde de grotendeels nog onontdekte wereld op in twee helften. De verdeling was gelijk tussen de Spanjaarden en de Portugezen langs een noord-zuidlijn 1770 km ten westen van Kaapverdië, met al het land ten oosten ervan voor Portugal en al het land ter westen ervan voor Spanje. Naar aanleiding hiervan werd de facto een Portugees-Nederlandse oorlog gevoerd als een wereldwijde uitbreiding van de Tachtigjarige Oorlog. Het leverde een ondermijning van het Portugese Rijk op en het resultaat was de opbouw van de Nederlandse koloniën. Op een volgende reis in 1605, nam Steven van der Haghen, alleen door vertoon van macht, het fort Nuestra Senhora de Anunciado te Ambon stad over door met zijn schepen langs dit fort te varen. De Portugezen waren bang geworden en vluchtten, de Nederlanders namen het fort in en hernoemden het “Nieuw Victoria�. Met de overname van het hoofdkwartier der Portugezen was de macht van de Nederlandse VOC in de Molukken gevestigd.



Met de verovering van het fort te Kota Ambon kwam er een einde aan de Portugese overheersing van de Molukken die in 1511 was begonnen met de expeditie van Antonio Abreu en Fransisco Serrão. De Portugese ontdekkingsreiziger Affonso de Albuquerque had in 1510 het Indiase Goa veroverd, vervolgens Malaka in november 1511. Aldaar kwam hem het bestaan van de Molukken ter ore. Hij zond een vloot uit om de route naar deze eilanden te ontdekken. Hij had het grote geluk dat hij een Maleise stuurman, Nachoda Ismail, die de route kende, kon aannemen. De vloot voer via de noordkust van Java en Bali naar de kleine Sunda eilanden, vandaar naar Banda, dat in december 1511 werd bereikt. Abreu keerde daarna terug naar Malaka, zijn schip volgeladen met foelie en muskaatnoten. Serrão vervolgde de tocht, met 9 Portugezen en evenveel Indonesiërs. Hij leed echter schipbreuk op een klein eiland nabij. Zij werden daar overvallen door lieden die het op vermeende rijkdommen die in het schip lagen hadden gemunt, zij werden echter overmeesterd door de Portugezen, die de overvallers dwongen om hen naar Hitu te brengen. Daar maakten ze grote indruk door hun kleding en hun wapens. Ze sloten een verbond om gezamenlijk de vijanden in Luhu, op het schiereiland Hoamoal, West Seram te bestrijden.

Het nieuws dat Malaka door de Portugezen was veroverd verspreidde zich snel door de Archipel, vele staatjes probeerden in contact te komen met Serrão, zij wilden hier een grotere macht mee bewerkstelligen. Serrão had de Hitunezen geholpen in de strijd tegen West Seram en had deze gewonnen. Hij werd uitgenodigd om naar het machtige sultanaat Ternate te komen. Deze uitnodiging werd door Serrão geaccepteerd. Hij kreeg toestemming om op Ternate een handelspost (feitoria) te stichten. Serrão werd zelfs militaire adviseur van de Sultan van Ternate, Kaichil Koliba. Daarmee werd Ternate veel machtiger dan zijn rivaal, het buureiland Tidore. Serrão had in Tuban een Javaanse vrouw getrouwd en die meegenomen, zij werd de eerste bruid van een Portugees in Indie. De bemanningsleden van Serrão volgden zijn voorbeeld en trouwden lokale vrouwen. Dit was het begin van de eerste Portugese nederzetting in de Molukken. Om op deze manier een Portugese volksplanting te doen ontstaan was een initiatief van Albuquerque. Het was volgens hem beter om te handelen met mensen die in een bepaald gebied gesetteld waren, in plaats van zaken te doen met vrijgezellen, die in elk stadje een ander schatje hadden. Zo ontstonden er langzamerhand Portugese nederzettingen op de Molukken. Het waren meestal zelfstandige mannen die zich vestigden, meestal in de nabijheid van een Portugese handelspost of fort. Op Ternate werd het fort Sao Joao Bautiste gebouwd, de eerste steen werd gelegd in aanwezigheid van leden van het koninklijk huis van Ternate. In de jaren die volgden werden er handelsposten en forten gevestigd te Hitu, Tawiri en Hative. Ook op de eilanden Halmaheira, Makian en Bachan werden er Portugese nederzettingen gesticht.


Klik hier voor deel II