Londoh

07 september 2008: Dochters van de archipel

Op aanraden van Dhr. Ed Vos heb ik dit boekje bij De Slegte gekocht, ik kwam eerst met het verkeerde boekje

thuis. Dat was “In het voetspoor van de panter” van dezelfde schrijfster dat me heel goed was bevallen, nu deze:



Dochters van de Archipel
Van moederland Indië naar vaderland Nederland
door Griselda Molemans. 221 pag. met foto’s
Uitgeverij Balans 2004 ISBN 90 5018 646 7
€ 7,50 bij De Slegte

Het boek omvat het levensverhaal van 10 verschillende vrouwen uit Indie. De vrouwen zijn dusdanig gekozen dat ze allemaal uit een andere cultuur komen, Batavia, Solo op Midden Java, een afstammeling van de Belanda Hitam, een vrouw uit Toraja, uit Biak, van Nusalaut in Manokwari opgegroeid enz. Dat geeft een rijke verscheidenheid aan verhalen. De verhalen gaan over het leven daar, de oorlog en de trek naar Nederland. Er zijn inmiddels zoveel van dit soort verhalen geschreven dat er een zekere monotonie in het vertelde komt, althans voor mij. Ik heb zelf diverse van deze levensverhalen mogen noteren toen ik een website over Nieuw Guinea beheerde. De schrijfster heeft er toch een vrij aantrekkelijk boekje van gemaakt door haar aanpak. Het begint met het hoofdstuk “Tempo Doeloe” waarin de 10 vrouwen apart bijzonderheden geven over hun jeugd, de omgeving waar de zijn opgegroeid, afkomt, familie en opleiding. Dat wordt gevolgd door foto’s uit Tempo Doeloe van deze vrouwen, ieder een pagina.

Dan volgt het hoofdstuk “Perang Doenia II dan Zaman Revolusi.” WO II en de Bersiap periode. Eerlijk gezegd ben ik de Jappen- en rampokkerverhalen een beetje zat. Ik heb er al zoveel gelezen. Ik wil niet gaan ontkennen dat we oog moeten hebben voor al het leed dat door deze mensen in die zware jaren is geleden. In Indokringen wordt er echter nog steeds door de jongere generatie< die WO II niet hebben meegemaakt, gepraat alsof de Japanners zich zwaar bewapend ergens in de omgeving van de Afsluitdijk bevinden en elk moment bij Kumpulans en Pasar Malams binnen kunnen vallen, waar Indo’s net nasi zitten te eten en over niet ontvangen en door de Staat der Nederlanden verdonkeremaande gelden ngobrollen. Het verleden komt weer helemaal terug, dat krijg je ervan als je zoveel jaren het vuur van de Jappen- en Belandahaat op blijft stoken. Op de parkeerterreinen staan diverse Honda’s en Toyota’s, terwijl het gezellige samenzijn wordt geregistreerd met producten van Sony en Nikon. De vergevingsgezindheid die Indonesiërs zo typeert vindt men niet terug in Indische kringen, alhoewel men daar zo graag hoog opgeeft over het feit dat zij het beste uit twee culturen schijnen te bezitten. Dan vraag ik me toch een beetje af wat zij met dat “beste” bedoelen. Persoonlijk vind ik haatdragendheid die je moedwillig van je voorouders erft een zeer slechte eigenschap. Het hoofdstuk begint meteen met de herinnering aan het bezoek dat Anton Mussert in 1935 gedurende enkele maanden aan Indië bracht. Dat was een groot succes. De Indische Nederlanders stonden rijen dik langs de weg die Mussert door Indië aflegde. Zij brachten de groet die in die jaren zo populair was, met de hand schuin omhoog vooruit en zal er veel “Heil” bij geroepen zijn. Dit is een gebeurtenis die vaak angstvallig wordt verzwegen. Vlak nadat de Duitsers op 10 mei 1940 Nederland waren binnengevallen werd door geheel Indië de geheime code “Batavia seint : Berlijn” gegeven. Dat was het sein om alle Duitsers en NSB’ers die in de Archipel verbleven achter prikkeldraad en in het gevang te stoppen. Dit gebeurde zonder aanzien des persoons. Dus Duitsers die hun hele leven al in Indië verbleven, nonnen en priesters, gevluchte Joden, Hongaren en Tsjechen per ongeluk en zelfs bemanningsleden van schepen die op de rede van Tanjung Priok lagen. Dit is ook weer een van die donkere bladzijden uit de koloniale geschiedenis die men het liefste verzwijgt. Er zijn in die jaren vreselijke fouten gemaakt, die veel onschuldige mensenlevens heeft gekost. Dit n.a.v. hetgeen wordt verteld door een Chinees-Indische die was geadopteerd, haar vader was een arts van Duitse afkomst. Er wordt ook gerept van vrouwen die in de kampen zaten die toen er een oproep kwam om zich te melden om als prostituee te werken daar gehoor aan gaven. Ook wordt er verhaalt van een vrouw van een hoge Knil-officier die in Bandung een bordeel had geopend. Verhalen van Indische Nederlanders die met de Japanners hebben gecollaboreerd zijn zeldzaam tot niet aanwezig. Dat terwijl deze collaboratie zeker heeft plaatsgevonden. Hoe moesten de mensen die buiten de interneringskampen verbleven aan geld en aan eten komen ? Werk hadden ze meestal niet en men maakt mij niet wijs dat ze allemaal aan het pinaren waren om voor de afwisseling maar eens een Surinaamse uitdrukking te gebruiken omdat ie zo leuk is. In de herinnering van WO II in Nederland hebben toch ook alle Nederlanders inmiddels bij het verzet tegen de Duitsers gezeten. In verhalen geven mensen zichzelf liever de status van held dan van verrader, anders luistert de omgeving niet en ontvangt men niet de aandacht die men zo graag opeist.

Vanaf dit hoofdstuk is de schrijfstijl ook anders, de schrijfster laat steeds een andere vrouw met een herinnering aan het woord, maar het verhaal wordt wel in chronologische volgorde verteld. Een van de vrouwen die in het boek aan het woord komt is Coosje Ayal. Ik heb zelf wel eens over haar geschreven in mijn verhaal “Het verzet In de Vogelkop 1942 – 1944, dat momenteel tijdelijk off-line is. Zij was lid van de verzetsgroep Geeroms-Kokkelink die gedurende de gehele oorlog zich in het noordwesten van Nieuw Guinea tegen de Japanners heeft verzet ten koste van een groot aantal slachtoffers. Na dit hoofdstuk komt “Ke Negeri Belanda” Naar Nederland, waarin verteld wordt over de repatriëring naar een land dat de meeste vrouwen nog nooit gezien hadden, ondanks hun Nederlandse nationaliteit. Een paar van die vrouwen zijn pas in 1962 naar Nederland gekomen, toen Nieuw Guinea door de UNTEA beheerd ging worden. In deze hoofdstukken komen allerlei bekende verhalen weer naar boven, de overvolle schepen, de koele ontvangst. Het zijn verhalen die mij inmiddels mateloos vervelen. Wat ik wel leuk vond was dat er op Biak een speciale versie van het Wilhelmus in het Maleis werd gezongen, die ging als volgt:

”Wilhelmus dari Nassau Jermani Asalku,
Kukasih Blanda dikau setingga ajalku,
Kutuandi Oranye branilah,
Selalu raja Spanye ku menghormatilah.”

In het boek komt uiteraard de verbondenheid aan het koningshuis uitgebreid aan bod, deze band was zeker onder de Molukkers en op Nieuw Guinea heel erg sterk. Natuurlijk wordt de Nederlandse koektrommel weer tevoorschijn gehaald en mogen de Indo’s daar bij de koffie een koekje uithalen, waarna de trommel weer dicht gaat. Dat is een levenslang trauma in Indokringen geworden en wordt het als toonbeeld van Nederlandse gierigheid beschouwd. Het is vreemd dat geen van die Indo’s zich ooit heeft gerealiseerd dat als de koektrommel open bleef staan, dat de versheid van de koekjes niet ten goede zou komen. Wie wil er nou een slap koekje bij de koffie ? Die Indo’s moeten toch bekend zijn met dit, want leg maar eens in de tropen een koekje een uur buiten de trommel, of laat de trommel openstaan, dan zijn de koekjes het echt oneetbaar geworden en kan je ze weggooien. Ook komen de vreselijke pensions weer naar voren, waar men geen rijst mocht koken, hoogstens rijstebrij met boter en suiker voorgeschoteld kreeg. De lessen in zuinig huishouden, het schillen van aardappelen naar voren in plaats van naar achter en de met een voorschot van het Koninkrijk der Nederlanden gekochte meubels die tot de laatste cent terug betaald moesten worden.

Na dit hoofdstuk staan er 10 paginagrote portretten van de vrouwen zoals ze nu zijn. Dat zijn mooie portretten in zwart-wit, gemaakt door een zoon van een van de dames. De portretten zijn op de site van de fotograaf HIER te zien. Het laatste hoofdstuk heet “Zaman depan di Negeri Belanda” Toekomst in Nederland. De dames kijken op hun leven in Nederland, de kinderen hebben kunnen studeren, sommigen moeten nog steeds weinig van de Nederlanders hebben. Een paar vrouwen hebben gewerkt en een soort van carrière gemaakt, waarvan ik denk dat die in Indonesië heel moeilijk van de grond zou zijn gekomen. Enige dames zijn terug naar Indië dat nu Indonesië heet geweest. Het is verandert, dat is Nederland ook sinds 1945. Een echtpaar, van Indo-Afrikaanse afkomst, is zelfs twee maal naar Ghana, waar hun voorouders oorspronkelijk vandaan kwamen, geweest. Sommige vrouwen zijn gescheiden, anderen zijn zeer actief met de cultuur die zij vroeger van thuis hebben meegekregen. Een vrouw afkomstig uit Biak vind haar aankomst in Amsterdam schitterend, al het licht dat lantarenpalen uitstralen, in Biak was ze ’s avonds alleen de lichtjes van de visserboten op zee gewend, het grootste gedeelte van Indonesië kent nog steeds geen straatverlichting, hoewel iedere Indonesiër 5% toeslag op zijn elektrarekening betaald voor “penerangan jalan”, waar hij zelf voor zorgt. De reactie van de vrouw; “Ik dacht dat ik in een droom was beland. Al die prachtige huizen en tuinen vol bloemen. En dan al die lampen langs de grachten. Ik kende dat alleen maar uit mijn dorp als de mannen ’s avonds gingen vissen en grote lampen ontstaken om vissen naar de netten te lokken. Ik dacht aanvankelijk dat iedereen in Amsterdam ’s avonds ging vissen. Later begreep ik dat het voor de veiligheid van de mensen is om ’s avonds bij licht over straat te kunnen gaan.” Leuk zo een naïeve reactie, eigenlijk zijn de meeste reacties van de vrouwen op Nederland nogal zuur, zoals we dat gewend zijn van Indische Nederlanders, ayam sori, laat ik niet generaliseren, zoals ik dat gewend ben.

Ondanks dat ik de meeste verhalen in dit boekje als soort wel kende, vond ik het zeer leesbaar. Ik heb er weinig van opgestoken, want ik heb al genoeg in het genre gelezen. Toch vind ik het door de uitvoering en de manier van schrijven een aantrekkelijk boek, zeker voor mensen die niet op de hoogte zijn met de materie. Dat het vanuit het oogpunt van vrouwen is geschreven maakt het ook aantrekkelijk. Als ik een cijfer zou mogen geven zou ik zeggen: “Een zeven”.