13 september 2008

De Portugezen & De Molukken (III)

Hairun begon de Portugezen intussen wel een beetje door te krijgen. Als jongeman werd hij door de Portugezen op de troon geplaatst en dezelfde

Portugezen namen hem de troon weer af. Hij besloot zijn lot in eigen hand te nemen. Nou wil het toeval dat de dag nadat Hairun van Ternate naar Malakka vertrok, zijn halfbroer Dom Manuel Tabarija in Malakka wachtend op een schip naar Ternate ziek werd en stierf. Hij bleek vergiftigd te zijn. Het zou kunnen zijn dat Hairun zich had gerealiseerd dat met Tabarija als echte zoon van de koninginmoeder terug op de troon zijn eigen positie wel wat zwak zou worden. Ook was er diverse malen per brief vanuit Ternate bij de Portugese onderkoning op aangedrongen om Tabarija als wettige erfgenaam van de troon terug te sturen omdat Hairun geen enkel recht op de troon had. Voordat Tabarija stief had hij een testament gemaakt in het bijzijn van de koningin-moeder, zijn stiefvader, 3 broers en wat edelen. Met dit testament deed hij de kroon van het koninkrijk Ternate aan de koning van Portugal over. Als reden hiervoor werd gegeven dat Hairun geen zoon van de koningin-moeder was en daarbij ook nog eens muslim. Volgens zijn zeggen omvatte zijn koninkrijk behalve Ternate ook nog Motir, Makian, Kajoa, Moro en Batachina (Halmahera), verder verzocht hij om zijn volk tot het katholieke geloof te laten overgaan. Tabarija werd begraven in Goa, zijn moeder en stiefvader keerden naar Ternate terug waar zij opgevangen zouden worden door de Portugese gemeenschap. Na de dood van Tabarija konden de Portugezen niets anders doen dan Hairun weer op de troon plaats te laten nemen, deze weigerde echter. Hij wilde eerst zijn naam verschoond zien van alle beschuldigingen en wilde daarom op Goa, waar hij inmiddels gevangen was gezet, blijven. Hij eiste dat de zaak werd onderzocht en dat zijn onschuld officieel zou worden vastgesteld. Desnoods zou hij persoonlijk naar Lissabon gaan om de Portugese koning te spreken. Op het laatst werd zijn onschuld officieel bewezen verklaard en na twee jaar keerde hij terug naar Ternate.

Intussen had JordĂŁo de Freitas Ternate als zijn woonplaats gekozen, hij had zijn neef Vasco de Freitas met manschappen naar Ambon gezonden om de gronden te beheren. Onder de kolonisten bevond zich Fausto Rodrigues, die later Fransiscus Xavier op zijn reizen door de Molukken zou gaan begeleiden en daarna het hoofd werd van de Portugese kolonialisaties op Leitimor, dat is het grote schiereiland dat aan Ambon vastzit. De kolonisten vestigde zich in Hukunalo dat ten zuiden van Hitu lag. Er waren daar veel sagobossen die voedsel konden verschaffen en er was ook een baai waar de schepen veilig konden aanleggen zonder last te hebben van de westenwinden en beschermd tegen eventuele aanvallen van de Hitunezen. Het verschil met deze nederzettingen met die van vroeger was, dat men niet alleen voor het eigen voedsel zorgde maar ook de handelsgewassen zelf kweekte, zodat men onafhankelijk van de plaatselijke bevolking kon werken en leven. Dat was belangrijk i.v.m. de vele conflicten die er tussen de Portugezen en de lokale bevolking ontstonden. De nederzetting viel onder de bescherming van het fort in Ternate, maar had hun eigen leider. JordĂŁo de Freitas had zijn echtgenote, Dona Maria de Silva meegenomen, zij had van hem twee kleine kinderen en daarbij nog twee kinderen uit een eerder huwelijk. De condities voor vrouwen waren in de loop van de tijd verbeterd, ook het vervoer op de schepen was beter dan in de eerste jaren dat de Portugezen op de Molukken voeren.

De Freitas droomde van een christenkoninkrijk in de Molukken. In de periode dat Hairun op Goa gevangen zat benoemde hij de koningin-moeder Nyai Chili Boki Raia tot regentes. Toen zijn zoon een kopie van het testament van Tabarija uit Malakka meebracht zag hij kans om een Christelijk koninkrijk op de Molukken te proclameren. Nyai Chili moest aftreden en De Freitas werd zelf gouverneur. In die tijd kwam Fransiscus Xavier op de Molukken aan, hij vestigde zich in Hukunalo en begon met het bekeren van Molukkers tot het Katholicisme. Hij bezocht de christelijke dorpen in de omgeving. Daarna ging hij naar de eilanden Seram en Nusalaut, misschien ook naar Lease en Haruku. Daarna waren Ternate, Moro en de eilanden daarom heen aan de beurt. Huwelijken werden door hem gelegaliseerd, de nakomelingen gedoopt en Xavier predikte waar hij maar kwam, die vent was onvermoeibaar. Zijn preken werden in het Maleis gehouden, die taal had hij in Malakka geleerd en had hij gedeeltes uit de mis in het Maleis laten vertalen. Tussen de bekeerlingen was Nyai Chili, die zich bewust werd van al het ongeluk dat haar in dit leven had getroffen, ze was daar voor een devoot moslim. Toen zij echter Xavier ontmoette zag zij hem als haar redding en liet zich bekeeren. Zij nam de naam Dona Isabela aan. De Freitas was echter niet de tijd gegund om zijn ideeën te realiseren. In 1546 kwam er een schip op Ternate aan, met aan boord een afgevaardigde van de onderkoning van Goa, Bernaldim de Souza, ook aan boord bevond zich Hairun. De Souza bracht het nieuws dat Hairun officieel vrijgesproken was en weer als vorst zou worden geïnstalleerd. Nu werd De Freitas gearresteerd en gevangen genomen voor zijn misdaden. De Souza verving hem als kapitein. Ik hoop dat iedereen al deze intriges nog een beetje volgen kan. Toen De Freitas tegen zijn arrestatie protesteerde liet De Souza weten dat niemand in Malakka of Goa iets van Tabarija’s testament afwist. Hairin nam de troon over, er heerste daarover wel enige angst bij de Ternataanse edelen, omdat zij zijn harem en bezit hadden ingepikt, hij bleef echter rustig. Het verblijf op Malakka en Goa scheen Hairun veranderd te hebben. Hij droeg Portugese kleding en had zich een Europese levensstijl aangemeten, hij was een liefhebber van de schone kunsten en letteren geworden. Hij bezocht Dona Isabela en sloot vrede met haar. Hij had lange filosofische gesprekken met Fransiscus Xavier, die onder de indruk van Hairun was. Deze idyllische situatie duurde echter niet lang, op een gegeven moment nam Hairun de bezittingen van de koningin-moeder en haar echtgenoot in beslag en verbande hen naar een ander eiland. Hij liet weten dat hij weer Sultan was, een moslim vorst dus. Xavier ontvluchtte de Molukken, zeer teleurgesteld in het gedrag van de vorst, maar ook dat van zijn Portugese landgenoten. Hij keerde naar Malakka terug en stuurde een Jezuïeten priester naar Ambon. Die zette het werk van Fransiscus met succes voort en richtte de eerste Jezuïeten vestiging op. Hij verspreidde het katholieke geloof zelf naar diverse plaatsen op Menado en eilanden in de Zuidelijke Molukken.

Freitas werd naar Goa opgezonden en moest zijn gezin in de Molukken achterlaten. Na lange en kostbare rechtszaken lukte het hem om zijn naam te verschonen en keerde hij terug naar de Molukken, maar dit keer niet als kapitein. De regering in Goa realiseerde zich dat ze De Freitas beter zonder functie naar de Molukken terug konden laten keren, zodat ze Hairun niet tegen zich in het harnas zouden jagen. Dat zou ook beter voor de handel en de Portugese gemeenschap wezen. De Freitas ging verder met de ontwikkeling van zijn plantages nabij Hitu. Om de kolonisatie tegen agressie vanuit Hitu te beschermen vatte hij het idee op om een houten fort te bouwen. De Hitunezen riepen de hulp van de Koningin van Jepara in, deze zond een vloot en die kon voorkomen dat het fort werd gebouwd. De Freitas diende protest in bij Hairun, maar die maakte duidelijk dat hij niets kon doen, want De Freitas was een landeigenaar en Hairun slechts een bondgenoot van de koning van Portugal. De Freitas keerde uiteindelijk naar Goa terug waar hij in 1555 stierf.



Klik hier voor deel IV