Londoh

17 september 2008: Wayang-liederen – Noto Soeroto

Enige tijd geleden kocht ik in Indonesië een boekje getiteld “Wayang-liederen”, met als ondertitel “Biografie Politik Budaya Noto Soeroto” en geschreven

door Rosa M.T. Kerdijk, een Indonesische wetenschapper. De reden dat ik het boekje kocht was omdat de titel Nederlands was. Toen ik het boekje ging lezen bleek het om een Javaanse dichter te gaan die in Nederland had gewoond. Het boekje was een wetenschappelijk werkje dat mij eigenlijk niet zo aanstond en ook een beetje te moeilijk voor mij was. Vaak lig ik overhoop met de teksten van Indonesische wetenschappers, het bahasa Indonesia en teksten met wetenschappelijke inhoud zijn mij vaak te lang vanwege de uitgebreide omschrijvingen die gemaakt moeten worden door het gebrek aan woorden in die taal. Maar uit het boekje leerde ik het leven van Noto Suroto een beetje kennen, een telg uit het vorstenhuis Paku Alam, hij kwam in 1906 naar Nederland, om rechten te studeren. De “Wayang-liederen” werden in 1931 rechtstreeks in het Nederlands geschreven. Niet lang daarna ging hij terug naar Indonesië. Noto had meer dan 25 jaar onafgebroken in Nederland gewoond en daar een bewogen leven gehad.


Wayang-liederen Biografie Politik Budaya Noto Soeroto
door Rosa M.T. Kerdijk
Uitg.: Komunitas Bambu – Jakarta 2002
263 pag. ISBN 979-96201—2-0

De Wayang-liederen stonden in Indonesische vertaling in het boekje, van de originele versie waren slechts enkele strofes overgenomen. Hoewel ik geen liefhebber van poëzie ben spraken deze mij zeer aan. Ik heb er ooit een paar in stukjes op het internet gebruikt en die trokken de aandacht van Pak Trik. Ik heb toen het boek aangeschaft, dat ondanks de ouderdom nog vrij eenvoudig te verkrijgen valt. Van het een kwam het ander, en nu hebben we er een website van gemaakt.

Onderstaand biootje is door Patrick vervaardigd


Noto Soeroto (foto : dbnl.org)

Raden Mas Noto Soeroto werd op 5 juni 1888 geboren te Yogyakarta als telg van het vorstenhuis Pakoe Alam, één van de erfgenamen van het vorstenhuis Mataram. Zijn vader, Pangeran Ario Noto Dirodjo (1858–1917), was de derde zoon van Pakoe Alam V die van 1878 tot 1900 regeerde als een echte Javaanse aristocraat. Achter de schermen bestuurt hij als het ware het Huis Pakoe Alam maar hij treedt op de voorgrond als bezieler en zelfs een tijd als voorzitter van Boedi Oetomo. Zijn moeder, Raden Ajeng Fatima, is één van de selir, dat is een bijvrouw, die zijn vader er volgens de adat in de kraton op na mag houden. Het is traditie in het Huis van Pakoe Alam dat de kinderen een Europese opleiding krijgen en zo ook Noto, eerst in de Europese Lagere School te Djogjakarta en later de HBS in Semarang. Thuis wordt hij opgevoed als Javaan, op school klaargestoomd voor een Europese carrière. Deze dualiteit zal bepalend zijn voor zijn verder leven. Na de HBS vertrekt hij in 1906 naar Nederland om er te Leiden rechten te gaan studeren. In Leiden studeerden nog andere familieleden van Noto of zouden daar gaan studeren. Naast zijn studie begint hij al vlug te schrijven, zijn sociaal-politieke stukjes verschijnen weldra in heel wat bladen, zeer tot ongenoegen van zijn vader, die hem terughoudendheid voor houdt. Zijn voornaamste spreekbuis in die jaren is het tijdschrift "Bandera Wolanda". Vanaf 1909 mag hij zich echt journalist noemen als regelmatig stukken van zijn hand in diverse kranten verschijnen. Uit tal van zijn geschriften blijkt zijn standpunt ten opzichte van het koloniale vraagstuk. In zijn artikelen pleit Noto voor een samengaan van Westerse en Oosterse waarden, de zgn. associatie. Hij houdt een pleidooi voor Javaanse volksverheffing door bestudering van de Javaanse traditionele waarden en als aristocraat is hij van mening dat die volksverheffing het best gestuurd kan worden door de aristocratie, de priyayi. Op 19 juni 1911 slaagt hij voor zijn kandidaatsexamen in de rechten, maar verder zal hij niet komen want in maart 1912 begint hij aan een opleiding tot reserveofficier bij het 3de regiment huzaren. Dit was de ultieme consequentie voor zijn pleidooi om meer Javanen in het KNIL op te nemen, om zo de associatie tussen Nederlanders en Javanen zo vlot mogelijk te laten verlopen. Eind 1912 is hij reserve tweede luitenant. Van grote invloed op Noto Soeroto is de aankomst in Nederland midden 1913 van Soerjo Soeparto, de derde zoon van Mangkoe Negoro V en de latere Mankoe Negoro VII. Het huis Mankoe Negoro is het kleinste van de twee vorstenhuizen te Solo. Soeparto, lid van Boedi Oetomo, kan het zeer goed vinden met Noto, hun maatschappelijke visie stemt overeen en hun liefde voor letteren en poëzie is een tweede bindmiddel.

In 1913 krijgt Rabindranath Tagore de Nobelprijs voor literatuur en Frederik Van Eeden, later een persoonlijke vriend van Noto Soeroto, zorgt voor de Nederlandse vertaling van Tagore’s werken. Tagore’s werk is van grote invloed op de jonge schrijver en weldra stort Noto zich op het schrijven van poëzie. Zijn eerste bundel "Melatiknoppen" verschijnt in 1915. Intussen is WO I uitgebroken en voegt Noto zich bij zijn regiment in het zuiden van het land om te helpen de vluchtelingenstroom vanuit België op te vangen. Soeprato echter wordt teruggeroepen naar Java en amper een jaar later, op 3 maart 1916 volgt hij zijn oom op als vorst van het Huis Mankoe Negoro met de titel Prangwedono. Op zijn 40ste verjaardag wordt deze titel Mankoe Negoro VII. Noto treed eind 1915 uit dienst en wil zich verder op zijn rechtenstudie concentreren, in theorie althans. Daarnaast heeft hij ook zijn werkzaamheden voor de “Indische Vereniging”, waarvan hij een tijdje voorzitter is. Ondertussen is hij wel aanstaande vader na een kortstondige affaire. Het dochtertje dat in 1916 uit deze relatie geboren wordt, overlijdt echter al op driejarige leeftijd. In 1917 overlijdt zijn vader en wordt de Prangwedono van Pakoe Alam zijn sponsor. Ook volgt een hernieuwde kennismaking met een eerdere liefde, Jo Meijer afkomstig uit Eindhoven. Die relatie resulteert in een huwelijk op 12 juni 1918, vier maanden voor de geboorte van hun eerste zoon, Rawindro (Rawi). Alhoewel de Prangwedono hem steunt, zijn geldzorgen een steeds terugkerend onderdeel van zijn leven. Om deze te verhelpen richt hij in mei 1920 zijn eigen boekhandel/uitgeverij “Hadi-Poestaka” op dat Schone Geschriften betekent. Als kers op de taart volgt in 1923 een eigen maandblad onder de naam "Oedaya". Zowel boekhandel als tijdschrift richten zich op alles dat met "Indonesië" te maken heeft, met een sterke voorkeur voor cultuur en letteren. In Oedaya, wat “Opgang” betekent, komt zijn maatschappelijke visie volledig tot uiting, rust, vooruitgang en samenwerking met Nederland voor een snelle ontwikkeling van Indonesië. Tussen 1913 en 1920 werd de naam Indonesië steeds meer gebruikt als uiting van de drang naar zelfstandigheid die voortkwam uit ontgoocheling over de evolutie,.De praktijk van de ethische politiek, met als ultiem symbool het adviesorgaan “De Volksraad” waarin “Inlanders” kunnen zetelen. Deze wordt echter door de meeste “Inlanders”,als gemiste kans beschouwd om tot daadwerkelijke associatie te komen. Het standpunt van de zgn. nationalisten verwijdert zich meer en meer van het standpunt van Noto Soeroto. Uiteindelijk zal hij dan ook geroyeerd worden als lid van de Indonesische Vereniging, zoals de Indische Vereniging zich inmiddels noemde. Acht jaargangen heeft zijn tijdschrift vol gemaakt. Noto Soeroto is in literaire- en kunstkringen een graag geziene gast, tot in het buitenland toe. Zijn pacifistische levensvisie levert hem veel steun op van andere pacifistische verenigingen in Nederland tijdens het interbellum. Als erevoorzitter van de Nederlands-Indonesische Vereniging (NIV) blijft hij zijn idealen van associatie uitdragen tegenover het groeiende nationalisme van de Perhimpoenan Indonesia. Samen met C. Frans, een Timorese ambtenaar, verkondigt Noto de filosofie achter het NIV, de rijkseenheidsgedachte, met Nederland en Indonesië als evenwaardige partners onder bescherming van het Nederlandse vorstenhuis. Het Nederlandse deel van deze gedachte wordt snel goed ontwikkeld, maar de realiteit in Indonesië is heel anders, zelfs door zijn aristocratische vrienden te Solo en Yogyakarta worden grote vraagtekens bij zijn filosofie gezet. Noto’s vervreemding van de politieke realiteit zorgt dan ook voor een totale ineenstorting van het NIV en van zijn eigen blad "Oedaya" dat zich ontwikkeld had de spreekbuis van het NIV. Teleurgesteld en depressief door de mislukking van zijn idealen in Nederland en mede vanwege grote geldzorgen, neemt hij het besluit naar Java terug te keren, zonder vrouw en kinderen.

Na 25 jaar Nederland vindt Noto Soeroto zijn vaderland sterk veranderd terug. Zijn plannen zijn onduidelij, hij tracht weer aansluiting te vinden bij de Indonesische realiteit. Na een aanloopperiode aanvaard hij een baan bij een leveringsverzekeringsmaatschappij in Yogyakarta en daar naast een functie aan het hof van Mankoe Negoro VII te Solo als "secretaris" voor Javaanse en culturele aangelegenheden. De wereldwijde economische crisis laat zich echter ook in Indonesië gevoelen en na een aanvankelijk succes wordt zijn financiële toestand steeds slechter. Met allerlei bijbaantjes zoals het schrijven van krantenartikelen slaagt hij er toch in de eindjes aan elkaar te knopen. Moeilijk blijft de relatie met Jo, die van zijn geldzendingen afhankelijk is, alhoewel ze ook van Mankoe Negoro geld toegestopt krijgt. Er gaat erg veel tijd in de functie van cultureel secretaris van Mankoe Negoro zitten. In die hoedanigheid kan hij ook meereizen naar Nederland ter gelegenheid van het huwelijk van Juliana en Bernard in januari 1937. Een maand lang is hij herenigd met zijn gezin maar in het belang van de kinderen verlaat hij Nederland ook weer zonder hen. Het leven in Solo neemt weer zijn gewone loop tot de bezetting van Indonesië door Japan, die een einde maakt aan het schrijven voor Nederlandstalige kranten. Als pleitbezorger voor een associatie tussen Nederland en Indonesië is de rol van Noto Soeroto aan het hof van Mankoe Negoro uitgespeeld. In 1944 wordt hij zelfs opgepakt door de Kempetai. Dit is vooral geestelijk een verschrikkelijke ervaring. Tijdens zijn gevangenschap sterft Mankoe Negoro VII en na zijn vrijlating wordt hij door diens zoon Saroso ontslagen als secretaris. Tijdens de bersiapperiode houdt Noto Soeroto zich stil op de achtergrond; zijn Nederlandse sympathieën werken niet in zijn voordeel. In tegenstelling tot de sultanaten in Yogyakarta verzetten de vorsten te Solo zich tegen elke inmenging van de nieuwe republiek. De sultanaten van Pakoe Boewono en Mankoe Negoro worden dan ook officieel afgeschaft. In 1949 probeert hij een nieuwe uitgeverij met de naam Mataram op te richten en geeft één jaar lang opnieuw het maandblad "Udaya" uit, waarin hij zijn oude stokpaardjes berijdt. Maar het wordt geen succes. Geld kan hij slechts moeizaam verdienen door artikeltjes in Nederlandstalige bladen in Indonesië te schrijven, voor sporadische karweitjes voor Mangku Negoro VIII en een slecht lopend batikwinkeltje. Uit financiële overwegingen scheidt hij van Jo Meijer , want dit is de enige manier om geld uit het land te krijgen. In 1950 begint hij te sukkelen met zijn gezondheid, hij heeft longproblemen veroorzaakt door een tumor. Net voor zijn dood krijgt hij nog het bezoek van zijn jongste zoon Indro en hij sterft uiteindelijk op 25 november 1951. Na eerst te Solo begraven te zijn, krijgt hij in halverwege de jaren 80 zijn uiteindelijk rustplaats op het kerkhof Sonyaragi te Yogyakarta dat enkel voor familieleden van de Paku Alam is bestemd.

De gedichtenbundel Wayang-liederen is HIER te vinden.

De site is door Patrick vervaardigd, ik heb vanuit mijn luie stoel enkele ideetjes aangedragen.