Londoh

22 september 2008: De Portugezen & De Molukken (IV)

Ik ga maar weer eens verder met dit verhaal, want het is nog lang niet ten einde. Je begint zo iets en schat dat het 3 A4’tjes gaat duren, maar al doende begint het

interessant en dus langdradig te worden. Wat ook opvalt is dat er geen reacties op binnen komen, dan ga ik er altijd maar van uit dat het goed is. Ik moet even nagaan waar ik gebleven was, ergens in het jaar 1555. De Freitas had op Goa zijn laatste adem uitgeblazen.

De bezittingen van De Freitas werden door enige neven overgenomen die de zaak voortzetten. Hairun werd steeds machtiger en met hem de Islam. Met de Portugezen heerste er een gewapende vrede, het kwam af en toe wel eens tot schermutselingen, maar van oorlog kon er niet gesproken worden. Hairun stond min of meer achter de Portugese kapiteins, en steunde hen zelfs toen zij expedities naar Jailolo ondernamen, hij had daar zelf het meeste voordeel van, want op die manier werd zijn autoriteit ook op Halmahera gevestigd. De handel in nootmuskaat en kruidnagelen breidde zich gestaag uit en bracht de Portugezen grote winsten. De specerijen werden steeds populairder in Europa en de Portugezen waren de enigen die de route kenden naar de plekken waar de specerijen te halen vielen. Van de oorspronkelijke gedachte om een Portugese gemeenschap te ontwikkelen kwam weinig meer terecht, hebzucht speelde een grote rol bij de Portugezen en in plaats van God te eren zoals in de eerste jaren het geval was, werd nu Mammon gediend. De Portugezen stichtten handelsposten in Makassar en op Supa te Sulawesi, op Solor en Flores en enige andere eilanden in de zuidoostelijke hoek van de archipel. Zo werden er maximale winsten uit deze eilanden gehaald en het gebied waar de kruidnagels, nootmuskaat en sandelhout groeiden stonden onder Portugese controle. Op Ternate kwam het in ongeveer 1555 tot moeilijkheden. De kruidnageloogst van het eiland Makian was traditioneel bestemd voor de vorsten van Tidore en Ternate. Echter de Portugese kapitein ging aan de haal met deze oogsten en dat werd als een ernstig vergrijp tegen de adat beschouwd. Toen Hairun hier tegen protesteerde werd hij tezamen met zijn ministers gevangen gezet. Bij dit akkefietje werden de Portugezen geholpen door de christelijke kolanos (kolano is een vorstentitel) van Jailolo en Bachan. De Portugese kolonisten kozen echter partij tegen de Portugese kapitein. Deze kolonisten, de missionarissen en de mestiezen (Portugese halfbloeden) vormden een blok tegen de kapitein en protesteerden ook tegen de inhumane behandeling van Hairun en de leden van zijn regering. De kapitein werd gearresteerd en naar Malakka gezonden, waarna Hairun werd vrijgelaten. Er kwam een nieuwe Portugese kapitein vanuit Malakka, die een brief van de onderkoning uit Goa bij zich had. Daarin stond dat in lijn met het testament van Tabarija de Portugese koning de heerser over de Molukse eilanden was, Hairun was niet meer dan zijn vazal.



De autoriteit van Hairun groeide, hij verzette zich tegen de Portugezen die een permanent fort op Ambon wilden bouwen. Hij gaf geen reden op waarom, maar het was duidelijk dat de macht van de Portugezen met een tweede fort bijna onverslaanbaar zou worden. Ook zou veel van de handel via de Portugezen op Ambon gaan lopen. In zo een situatie zou Hitu een concurrent van Ternate kunnen worden. Hitu had al grote ambities getoond toen zij een verbond wilden aangaan met de koningin van Jepara en op die manier wat in de lokale politiek te vertellen wilden gaan krijgen. Als Ambon sterker zou worden zou Hitu daar groot profijt van kunnen gaan trekken. Omdat de Portugese nederzettingen sterk gegroeid waren hadden deze een betere bescherming nodig. In 1562 werd er een Portugese kapitein voor Ambon, Antonio Paes benoemd, deze kapitein viel onder de Portugese machthebbers te Ternate. Deze Paes begon een fort van duurzame materialen zoals koraalsteen op te richten. De kapitein in Ternate adviseerde echter hier niet verder mee te gaan want dat zou de handelsrelaties met de Molukkers ernstig kunnen verstoren. Waar Paes wel in slaagde was een leger van christelijke milities bijeen te brengen en te organiseren. In dit legertje zaten de voorlopers van de Ambonese soldaten die onder de Nederlanders berucht over de gehele archipel zouden worden. Intussen was Hairun bezig zijn vorstenhuis op legitieme basis te organiseren, zijn macht en zijn gebied werden steeds groter. Zijn positie bij de bevolking was vaak zwak geweest, hij was tenslotte een zoon van een concubine die door vreemdelingen op de troon was gezet en niet tot vorst benoemd zoals de adat dat vereiste. Die adat hield in dat de koning werd gekozen door een zgn. koninkrijksraad, Hairun achtte nu de tijd rijp om zijn macht te legaliseren. In de dagen toen Tabarija stierf waren er vaak confrontaties met Ternatanen geweest, zijn positie was vooral in paleiskringen dubieus. De invloed van Tabarija’s moeder, ondanks dat zij was hertrouwd en christen geworden nog steeds zeer groot. Er waren nog drie halfbroers die voor de kroon in aanmerking dachten te komen, er is niet bekend of dit echte halfbroers of stiefbroers waren. Hariun’s oudste zoon Baab was door hem als kroonprins benoemd, een zoon van een van de vele vrouwen die Hairun had, welke is niet bekend. Met de gegeven politieke situatie en de verhouding met de Portugezen achtte Hairun het de tijd om zijn positie alsmede zijn opvolging veilig te stellen. Op 12 februari 1564vlaat Hairun zijn testament bekend maken. Hij erkend dat hij een vazal van de Portugese koning is en erkend de soevereiniteit van de Portugezen over de Molukse eilanden, deze zal voor eeuwig duren. Het nageslacht van Hairun zal de eilanden regeren in naam van de Portugezen en daarmee zouden de laatsten de autoriteit van Hairun erkennen. Hairun’s zoon Baab wordt tot twee keer toe in het testament genoemd als zijn wettige opvolger en heeft het testament ook ondertekent. Tezamen met een aantal Ternataanse edelen en de koninkrijksraad, daarmee had Hairun zijn opvolging geregeld.

In 1565 brak er oorlog uit, de onderkoning in Goa zond 1000 man troepen onder leiding van Gonçalo Pereira Marramaque. In Hitu waren 600 man Javaanse troepen afkomstig uit Jepara gelegerd, tezamen met 2000 man van Hitu, zij bestreden gezamenlijk de Portugezen. Pereira was in staat om de strijd in zijn voordeel te beslissen en omdat zijn positie daardoor gunstig was vroeg hij aan Hairun toestemming om op Ambon een permanent fort te bouwen. Deze toestemming werd verleend op voorwaarde dat de Portugezen zijn rechten in Veranula, Lessidi en Kambelo op West Seram erkenden. Dit werd door Pereira geweigerd, maar hij ging toch door met het bouwen van een fort, hij kreeg hiervoor de hulp van de christenen van het eiland. Daarna werd het een tijdje stil in de regio, echter in 1570 brak er opnieuw oorlog uit om de kruidnageloogst van Makian. Hairun werd door de Portugezen vermoord. Alle Molukse vorsten en edelen sloten nu een verbond en belegerden het Portugese fort op Ternate, geen man, voedsel of water konden er meer in. Deze belegering zou vijf jaar gaan duren, toen gaven de Portugezen zich over en verlieten het fort.





Klik hier voor deel V