03 oktober 2008

De Portugezen & De Molukken (V / Slot)

De vorst van Ternate’s aartsrivaal Tidore die met lede ogen de macht van Ternate had zien groeien gaf de Portugezen toestemming om een fort op zijn

grondgebied te bouwen. De Portugezen trokken hierna massaal naar Tidore, de kolonisten en mestiezen gingen mee. Intussen was de zoon van Hairun, zijn vader als vorst van Ternate opgevolgd, hij noemde zichzelf Baab Ullah. Zijn macht breidde zich gestadig uit naar gebieden in de wijde omgeving van Ternate zoals Mindanao, Sangihe, Manadao en andere delen van Noord Sulawesi. Zij autoriteit was zo groot geworden dat hij zich Sultan mocht noemen. Hij stuurde afgevaardigden naar de hoven van Demak en Johore. De Portugese macht werd in die jaren langzamerhand gekortwiekt, en bereikte nooit meer de grootte die deze in de jaren 1550 - 1560 had. De activiteiten waren nu geconcentreerd op het eiland Ambon. In 1571 had de Portugese kapitein van Ambon het fort van Hitu naar Leitimor laten verplaatsen op ruime afstand van de voortdurende aanvallen van de Hitunezen. Op Leitimor werd er naar een geschikte plek gezocht, die kwam uiteindelijk toen de Radja van Soya een stuk land aanbood waar in 1576 een permanent fort gebouwd kon worden, dat was in feite de stichting van de stad Ambon. Het fort werd “Nossa Senhora da Anunciada”genoemd. Tezamen met de kapitein en zijn mannen verhuisden veel Portugese kolonisten en mestiezengezinnen naar deze nieuwe nederzetting. Ook hele christelijk dorpen die aan de overkant van de baai van Ambon lagen, zoals Hative, verhuisden naar de omgeving van het nieuwe fort en stichtten daar nieuwe dorpen. Het fort te Ambon werd een nieuw centrum van handel, nijverheid en religieus leven en tevens het Portugese hoofdkwartier in de Molukken. De getrouwde Portugese mannen leefden binnen de muren van het fort, de christelijke dorpen lagen buiten de muren, en bouwden al snel hun eigen kerken en scholen. Ook stuurden allerlei dorpen op Ambon en ver daarbuiten een vertegenwoordiger die zich vestigde in de omgeving van het fort.



Een speciale groep waren de Mardika, de Mardijkers. Hun naam is afgeleid van het Maleise woord Merdeka, wat vrij betekent. Deze Mardijkers waren slaven die hun vrijheid hadden gekregen omdat zij katholiek waren geworden. Zij waren veelal van zeer gemengd ras, Aziatisch, Afrikaans, Braziliaans of afkomstig uit een der verschillende delen van India. Zij waren door hun eigenaars tijdens hun verblijf in de diverse Portugese forten wereldwijd gekocht en meegekomen naar de Molukken. Hoewel zij vrij gekomen waren, verkozen vele Mardijkers bij hun voormalige eigenaren in dienst te blijven. Zij verbleven bij elkaar buiten de muren van het fort in hun eigen kampung. Net zoals hun eigenaren trouwden ze met lokale meisjes of vrouwen uit hun eigen gemeenschap. Zij bleven echter een groep die niet snel opging in de autochtone bevolking. Veel van hun waren marskramer, kleine handwerkslieden, bediende of los arbeider.

Er waren inmiddels ook nieuwe spelers op de specerijenmarkt verschenen n.l. de Spanjaarden. Rond 1580 erfde Spanje Portugal doordat de koninklijke familie van Portugal uitstierf. De moeder van de Spaanse koning Philips II was een Portugese prinses en daarom benoemde Philips zichzelf tot koning van Portugal. Dit werd in eerste instantie door de Portugese bevolking niet geaccepteerd, waardoor een invasie en bezetting nodig waren. De bezetting van Portugal leverde nieuwe koloniën en rijkdommen op. Weldra begon er in Goa en Malakka een gebrek aan geld, manschappen en munitie te ontstaan, want de havens van Lissabon en Oporto werden gesloten voor de specerijenhandel. Dat gaf de Nederlanders die in oorlog met de Spanjaarden waren, de kans om de route naar de specerijeneilanden te ontdekken. Er waren Nederlanders in Portugese dienst geweest die van de route afwisten. Iemand die veel over het Portugese handelsimperium te weten was gekomen was Jan Huygen van Linschoten. In 1583 zeilde hij in het gevolg van Vincente de Fonseca de nieuwe aartsbisschop van Goa uit naar India. Hij verzamelde in deze tijd gegevens uit diverse bronnen over het Portugese rijk in Azië. In 1589 keerde hij terug, tijdens een tussenstop op Sint Helena ontmoette hij een Antwerpenaar Gerrit van Afhuijsen, die op Malakka was geweest. Van hem deed hij veel kennis op van handel in die regio. In 1592 vertrok hij naar Nederland en vestigde hij zich in Enkhuizen. Jan Huygen van Linschoten publiceerde naar aanleiding van zijn reis naar Indië meerdere werken. In 1596 arriveerden de Hollanders te Bantam op Java en hadden daarmee de route naar Indië ontdekt. Niet lang daarna in 1599 arriveerde er een vloot van de Oude Oost-Indische Compagnie o.l.v. Steven van der Haghen bij Hitu. De inwoners van Hitu zagen in de Nederlanders niet alleen goede handelspartners maar ook bondgenoten in de strijd om van de Portugezen af te komen. Er werd een overeenkomst gesloten waarbij de Nederlanders militaire steun beloofden, op hun beurt schonken de Hitunezen aan de Nederlanders het “monopolie” voor de aankoop van specerijen. In ruil voor hun diensten kregen de Nederlanders ook toestemming om bij Kaitetu een fort te bouwen, het “Kasteel van Verre”. Het lukte Van der Haghen niet om de Portugezen te verdrijven. Hij beloofde echter terug te komen. Dat gebeurde in 1605, Steven van der Haghen hoefde alleen slechts zijn zwaar bewapende schepen langs het Portugese fort “Nossa Senhora da Anunciada” te varen om de Portugezen doodsbang te maken. De Portugese kapitein Gaspar de Mellos besloot toen tot overgave. Het fort werd door Van de Haghen hernoemd in “Victoria”.



De val van het fort was een zware schok voor de Portugese gemeenschap, zij waren bang dat de Nederlanders de dorpen om het fort zouden aanvallen en plunderen, daarom vluchtte de bevolking de bergen ten zuiden van Ambon stad in. Na twee dagen gingen er twee priesters naar beneden om met Van der Haghen te onderhandelen over het lot van de Portugese christelijke gemeenschap in verband met hun veiligheid, dat van hun have en goed en een vrije godsdienstuitoefening. In de dagen daarop kwam er nog een delegatie onder leiding van de kolonist Diego Barbudo, de Radja’s van Kilang en Soya en 21 hoofdmannen van de katholieke en Mestiezen gemeenschappen op Leitimor. Zij verzochten de vertegenwoordigers van de Staten van Holland bescherming te verlenen. Intussen was de grond onder de voeten van de Portugese kapitein en zijn mannen te heet onder de voeten geworden en besloten zij Ambon te verlaten. Het ging om een paar honderd man, de kapitein ging met een aantal manschappen terug naar Malacca, doch een groot gedeelte van de |Portugezen vertrok naar Solor, waar zij sinds 1560 een fort hadden. Er bleven 32 gezinnen op Ambon achter, waaronder de twee priesters. Gedurende de tijd toen Van der Haghen op Ambon verbleef konden de katholieken rustig hun gang gaan om hun geloof te beleiden, maar dat veranderde toen hij naar Nederland terugkeerde. De Nederlandse troepen, die overwegend calvinistisch waren, begonnen de dorpen te plunderen en kerken alsmede huizen in de brand te steken. Frederik de Houtman werd in 1605 tot eerste landvoogd van Ambon benoemd, hij kon de militairen niet tot stoppen dwingen. De soldaten werden wel gestraft maar hij beschuldigde de Portugese hoofdman en de twee priesters van provocaties. Hij besloot de Portugezen van Ambon te verbannen. De 150 overgebleven mensen werden met een minimum aan proviand en water op een boot gezet, zonder navigatie-instrumenten en ook geen ter zake kundige zeeman aan boord. De boot vertrok naar het noorden en na lange tijd wat rondgedreven te hebben kwam deze toch aan op Cebu op de Filippijnen waar de Portugezen opgenomen werden door de Spaans katholieke gemeenschap aldaar.

Met het verdwijnen van deze groep Portuegzen van Ambon is hun aanwezigheid vervangen door die van de Nederlanders en eindigt hiermee het verhaal. Tot besluit een citaat uit het boek “De Waaier van het Fortuin”door Joop de Jong:“De verschillen in militaire, maritieme technologie en organisatorische structuur verklaren iets van het succes dat de Nederlanders hadden bij hun aanvallen op de Portugese vestigingsplaatsen. Bij de verdere opzet brachten de Nederlanders echter nauwelijks nieuwe elementen in. Vaak namen zij de Portugese vestigingen met inwoners en al over. In vrijwel alle gevallen volgde de VOC het Portugese systeem: al dan niet versterkte factorijen, vaste vestigingen op strategische plaatsen, die als interne en externe communicatieschijf fungeerden, de indeling in verschillende woonwijken met onderscheidene bevolkingsgroepen onder eigen hoofden en de hieraan inherente autonomie via feodale relaties. Het bij het Aziatische systeem aansluitende Portugese model werd ook het kompas waarop de Nederlanders in sociaal en cultureel opzicht voeren.”




Voor het samenstellen van dit verhaal heb ik gebruik gemaakt van:

Bunga Angin Portugis di Nusantara Jejak-jejak Kebudayaan Portugis di Indonesia door: Paramita R. Abdurrachman. Uitg.: LIPI Press in samenwerking met Yayasan Obor Indonesia 2008.

Four centuries of Portuguese expansion 1425 - 1825 door C.R. Boxer.
Witwatersrand University Press, Johannesburg 1963

De Waaier van het Fortuin door Joop de Jong SDU Uitgevers, Den Haag 1998

Diverse naslagwerken en bronnen op het internet.