Londoh

24 oktober 2008: Zwarte Hollanders

Is de titel van het laatste boek dat ik heb gelezen, en ik heb er ten zeerste van genoten. Het beschrijft de geschiedenis van de ruim 3000 Afrikanen die in de

negentiende eeuw door het KNIL als soldaat voor de dienst in Nederlands Indië zijn geworven. Daar namen deze soldaten deel aan tal van expedities, o.a. de Padri oorlogen, de expedities naar Bali en de grootste oorlog die daar ooit is gevoerd, de Atjeh-oorlog. Er waren soldaten die terug keerden naar Afrika, er waren er die stierven in Indië, aan ziektes of in een oorlog sneuvelden en er waren er die zich met hun Indonesische vrouwen in de kolonie vestigden. Zij werden de stamvaders van kleine Indo-Afrikaanse gemeenschappen die zich in de garnizoenssteden van Java vestigden. Hun afstammelingen wonen tegenwoordig in Nederland, in Ghana en in Indonesië.


Zwarte Hollanders, Afrikaanse soldaten in Nederlands-Indië
Door Ineke van Kessel
Uitg.: KIT Publishers – Amsterdam 2005 303 pag.
ISBN 90 6832 498 5 Prijs € 22,50

Toeval kan een belangrijke rol in het leven spelen, veel mensen bannen graag elk toeval uit en verkiezen het leven van een robot waarin niets fout kan gaan, althans dat denken zij. Het is niet zo lang geleden dat ik op dit blog commentaar leverde op enkele foto’s van het station te Purworejo door die Jeroan van Mooinesië gemaakt. Dat waren slechte foto’s met het verkeerde commentaar. Dat stukje is hier te vinden. Uit de reacties kwam tevoorschijn dat Purworejo een belangrijke rol had gespeeld in het leven van de Afrikaanse soldaten die bij het KNIL hadden gediend. Zij hadden in die plaats een stuk grond bewoond, een stuk grond dat zij van koning Willem III ten geschenke hadden gekregen als bewijs van waardering voor alle goede diensten die zij in het KNIL hadden verricht. Dat was voor het eerst dat ik serieus iets las over die Afrikanen. Daarna heb ik op aanraden van Pak Lurah hier het boek “In het voetspoor van De Panter” geschreven door Griselda Molemans gelezen, daar stond veel informatie in. Echter “Zwarte Hollanders” lijkt me het boek bij uitstek dat men moet lezen wil men echt over deze mensen geïnformeerd worden. Ten eerste omdat het boek zo goed geschreven is, ten tweede omdat de schrijfster zich ontzettend goed heeft gedocumenteerd, ten derde omdat het boek in een lekkere letter is gedrukt, daardoor kan er heel veel tekst in het boek, ten vierde omdat er niet veel illustraties in het boek staan, maar die er staan zijn ter zake en zeer mooi, vooral de oude foto’s die me zeer zeldzaam en uniek lijken. Zo kan ik nog wel een tijdje doorgaan. Ik ben aan het boek begonnen en heb het uitgelezen, aan het einde was de materie gewoon op. Ik vond het zeer compleet, ik heb niet de indruk dat de schrijver iets van de grote lijnen heeft gemist, daarbij staan er in het boek ongelofelijk veel interessante details. De leesbaarheid van dit boek ligt ook aan het feit dat de auteur niet alleen historicus maar ook journalist is.

Het boek behandeld in 13 hoofdstukken alle aspecten van het reilen en zeilen van deze Afrikanen, daarbij zijn er nog 12 kortere hoofdstukjes die een persoon of een familie beschrijven. In deze hoofdstukken wordt het waarom van de werving van de “Neger-corpsen” uitgelegd. Het moeizame begin van de werving zelf, die wel erg veel weg had van het kopen van slaven. Er werden slaven vrijgekocht, het bedrag dat daarvoor werd neergeteld moest door deze mensen aan de Nederlandse regering weer worden terugbetaald. Dit gebeurde door inhoudingen op de soldij, zo betaalden de soldaten voor hun eigen vrijheid. Het werven van negersoldaten was bij enkele Europese landen zoals Frankrijk en Engeland al traditie. De Portugezen maakten al in de 17e eeuw o.a. op Ceylon gebruik van soldaten uit Afrika. Nederland had hard soldaten nodig voor de kolonie Nederlands Indië. De Java-oorlog had onder de soldaten veel slachtoffers geëist en ook werden na de afscheiding van België de legers van Nederland en Nederlands Indië gescheiden. Voor Nederlands Indië werd in 1830 het KNIL opgericht. Er werden vrijwilligers in Frankrijk en Duitsland geworven, maar hun aantal was niet voldoende. Er werd in Den Haag besloten naar het voorbeeld van andere Europese landen negersoldaten te werven via het fort te Elmina, in de kolonie Guinea die in 1637 op de Portugezen was veroverd. Nederland had echter de slavenhandel in 1814 verboden en in 1818 was er met de Engelsen een verdrag gesloten tot wering van de slavenhandel, waar o.a. in stond dat men hiertoe elkanders schepen mocht onderzoeken. De soldaten werden per schip vanuit Elmina naar Batavia getransporteerd. De schepen kwamen uit Rotterdam en hadden Europese KNIL militairen aan boord. Er heerste altijd de angst dat er Britse oorlogsschepen de transporten aanhielden en gingen onderzoeken. De Afrikaanse soldaten kregen eenmaal aan boord een uniform en moesten dan ook leren exerceren en werden hun andere militaire vaardigheden aangeleerd op de drie maanden durende reis naar Batavia. Dat uniform was om te bewijzen dat het niet om slaven ging maar om soldaten als Britse oorlogsschepen de vracht onderzochten. De Afrikaanse soldaten waren in Indië gelijkgesteld aan hun Europese soortgenoten. De eerste zending militairen was goed bevallen, wat vooral in het oog liep was dat ze zich niet schuldig maakten aan drankmisbruik zoals de Europeanen en erg dapper en doortastend in de strijd waren.

In 1837 sloten de Nederlanders een verdrag met de koning van Ashanti, Kwaku Dua, voor de levering van 1000 soldaten. De koning werd tevens aangeboden om twee van zijn zoons in Nederland te laten opvoeden en te laten studeren. Twee prinsjes Kwasi Boakye en Kwame Poku werden daarop mee naar Nederland genomen. Kwasi Boakye bracht het zelfs tot mijnkundig ingenieur en zou zich later als zodanig in Indië vestigen. Deze geschiedenis is te lezen in de roman van Arthur Japin “De zwarte met het witte hart” die in 1997 verscheen en die inmiddels is herdrukt. In Kumasi, de hoofdplaats van Ashanti werd een werfdepot voor militairen gevestigd. Daar werden tussen 1837 en 1842 1166 man geworven. Veel gegevens over deze mensen zijn nog in het Nationaal Archief bewaard gebleven. Toch waren er in Nederlands Indië aanpassingsproblemen want er braken muiterijen onder de zwarte soldaten uit. De Afrikanen eisten behandeling gelijk aan Europeanen, zoals hun was beloofd. Twee grootschalige muiterijen die in 1840-41 plaats vonden werden zelfs beangstigend genoemd. De Afrikanen deden mee aan een aantal roemruchte KNIL veldtochten zoals die tegen de Lampongse districten, de Padri-oorlogen, de expedities naar Bali en natuurlijk de meest roemruchte oorlog die het KNIL heeft gevoerd, die in Aceh. Rond 1900 was de kolonialisatie van Nederlands Indië vrijwel voltooid. Het KNIL telde toen vrijwel geen Afrikaanse soldaten meer. In 1892 waren er nog 54 Afrikanen, een halve compagnie, in dienst van het KNIL. De Afrikanen hadden altijd eigen compagnieën gevormd. De Indo-Afrikanen die bij het KNIL zaten, dus de kinderen van die Afrikanen met lokale vrouwen hadden, werden niet apart geteld. Er is jarenlang gepleit om de werving van Afrikanen te hervatten, dat stuitte echter op onoverkomelijke bezwaren. De Nederlanders hadden in 1855 al moeten besluiten de katoen- en tabaksplantages aan de kust van Guinea te sluiten vanwege een gebrek aan arbeidskrachten, dus het werven van soldaten was ook tot mislukken gedoemd. Er kwamen nog kleine aantallen uit Kumasi. In 1871 werden de Nederlandse bezittingen in West Afrika overgedaan aan de Engelsen en was het afgelopen met de pogingen tot werving van soldaten. Er werden nog pogingen ondernomen om uit andere bronnen negersoldaten te verkrijgen. Zo werd er geëxperimenteerd met een dertigtal Amerikaanse negers, maar dat werd een mislukking. Ook werden er in 1891 188 Liberianen geronseld, maar die weigerden eenmaal in Indië aangekomen voor het KNIL te tekenen. In 1892 werden deze mensen gerepatrieerd. Ook een probeersel met 16 Surinaamse soldaten in 1911 mislukte.

Zoals ik al eerder schreef zijn er veel Afrikanen na aankomst in Indië gestorven, er zijn er die terug naar hun geboortegronden gingen, maar een gedeelte is gebleven, trouwde en kreeg kinderen. Die kinderen traden ook in dienst van het KNIL of gingen iets anders doen. Die kinderen trouwden ook weer enz., enz. Soldaten die terug naar Afrika gingen deden dat via Nederland, dat was een lange en vermoeiende reis. Soms moesten ze maanden, af en toe wel langer dan een jaar wachten op vervoer. De meesten van hen verbleven in het KNIL wervingsdepot te Harderwijk. Korporaal Jan Kooi werd tijdens zijn verblijf aldaar twee maal geportretteerd. Zijn konterfeitsel siert de omslag van het boek. Jan Kooi is een echte Nederlandse naam. De Afrikanen kregen na hun werving allen een Nederlandse naam, vaak waren dat fantasienamen. Er zijn in totaal 4-500 soldaten na afloop van hun diensttijd in Indië naar Afrika terug gekeerd. Eens per drie maanden werd te Elmina een uitbetaling van de pensioenen georganiseerd.

Er hadden zich op een gegeven moment Indo-Afrikaanse gemeenschappen gevormd in de garnizoenssteden op Java. Na hun diensttijd vestigden de meeste militairen zich in Batavia, Semarang, Surakarta, Salatiga, Ambarawa, Magelang en Purworejo. Sommigen bleven in een van de buitengewesten achter. In Purworejo woonden de Indo-Afrikaanse gezinnen in één wijk , Kampung Afrikan, die door de lokale bevolking “gudang arang” of opslag van houtskool werd genoemd. In het algemeen onderhielden de Indo-Afrikanen goede relaties met hun Indonesische buren. Dat is niet zo vreemd omdat ze zelf ook Javaanse familie hadden, via hun echtgenotes. De overgrote meerderheid van de Indo-Afrikanen waren christen, vooral katholiek, geworden. Op een gegeven moment waren veel van de Indo-Afrikanen hun echte afkomst vergeten, het land van herkomst, als men dit nog wist was vervaagd tot Afrika.

Soekarno had al voor WO II verklaard dat er voor de Belanda Hitam in het toekomstige Indonesië geen plaats zou zijn. In WO II zijn er diverse Indo-Afrikanen geweest die aan de Birmaspoorweg hebben gewerkt, er waren er ook geïnterneerd in Japanse kampen en er waren er die ongemoeid werden gelaten. Na W.O. II zijn de meesten naar Nederland getrokken. Bij sommigen van hen is het verleden gaan werken en zijn er een paar van deze mensen geweest die op onderzoek naar hun “roots” zijn gegaan. Het indrukwekkende resultaat heeft o.a dit boek opgeleverd. Diverse afstammelingen van Afrikanen zijn ook terug naar Elmina gegaan. Daar is momenteel op de plek die Java Hill wordt genoemd een museum gevestigd. Al met al is dit een indrukwekkend boek, een moetje voor iedereen die in de geschiedenis van Nederlands Indië is geïnteresseerd.