Londoh

30 oktober: Een dagje naar…Ampel

Ampel is een plaatsje in de Kabupaten Boyolali en ligt ongeveer 35 kilometer van Solo op de weg naar Salatiga. Ampel staat bekend om zijn dendeng en abon sapi. Bij mij is Ampel bekend vanwege Tinus Dezentjé,

over deze man heb ik in mijn verleden al enige malen verteld.

Tinus, die voluit Johannes Augustinus Dezentjé heette was de zoon van August Jan Casper Dezentjé geboren in 1765 (†1826) adjudant bij de bereden Europese garde van de Susuhunan (Sunan), dat was in die jaren Paku Buwono IV. Toen de Engelsen in 1812 Java bezetten moest hij zijn functie afstaan aan een Brits officier. In 1816 huurde hij het landgoed Ampel van de Sunan en vestigde hij zich daar. Zijn zoon Tinus, die in 1797 werd geboren, huwde in 1815 de schatrijke Johanna Dorothea Boode, deze stierf echter in 1816 bij de geboorte van hun eerste kind. Tinus werd een vermogend man door de erfenis die hem ten deel viel. In 1819 hertrouwde Tinus met Raden Ayu Tjokrokoesoema, een zuster van de Sunan. Vanaf dat moment braken voor Tinus de gouden tijden aan. Hij pachtte nog meer landerijen in Ampel en omgeving en uiteindelijk omvatte het grondgebied 18 desa met een oppervlakte van 82 hectare. Het grootste land was Ampel, hij nam in 1820 de pacht over voor een periode van 13 jaar en betaalde daarvoor 5000 gulden per jaar.

Op Ampel had Tinus een woning zo groot als een kraton neer laten zetten, daar leefde hij met zijn Raden Ayu als een vorst. Ze kregen heel veel kinderen, net als in de kraton van de Sunan gebruikelijk was bij de kinderen van één vrouw, begonnen de namen van die kinderen allemaal met dezelfde letter, dat was de A van Ampel. Er was een Arnold, een Alexander en een Adrianus, een Alphonse en een Augustina.

__________________________
Uit : Neêrlands-Oost-Indië: Reizen over Java, Madura, Makasser, Saleijer, Bima ... - Pagina 226
door Steven Adriaan Buddingh – 1859 (Is hier eerder door Ed Vos neergezet)

De Heer DEZENTJE te Ampel. In 18-38 genoot ik eens bij hem gastvrijheid en was getuige van de voorbeeldelooze uitbreiding , die hij aan zijne onderneming gegeven had. Zijne landen vormden als het ware een klein koningrijk, waarvan hij de souverein scheen te wezen.

Men zou gemeend hebben bij een inlandschen vorst te zijn , zoo uitgestrekt was het terrein, dat hij bebouwen liet, zoo talrijk zijne velden en koffijtuinen, en zoo talrijk de opgezetenen zijner landen. Maar ook zijn landhuis scheen 't verblijf van een inlandschen vorst te wezen. Dat huis, 2041 voet hoog gelegen, is in den trant der dalams der prinsen van Solo of der regenten van Java gebouwd en ook zoo ingerigt en gemeubileerd, en met een hoogen en dikken muur als een fort of vesting omgeven, waarop 4 bastions en steenen schildhuisjes gebouwd zijn. Een corps Predjoerits of inlandsche soldaten (schutterij), dat hij zelf had opgerigt, gekleed en uitgerust, bewaakte de hooge poort en betrok des avonds de wacht op den ringmuur. Binnen dien muur zag men een aantal bijgebouwen, wachthuisjes (gardoe), pondoks, vijvers, badplaats, geweren, lansen, pieken, trommen, boschhauen (ayam-alas) onder koerongans (kooijen, in den vorm van een kinder-loopmand), tortelduiven (perkoetoet en tjikoekoer), en verder een groot gamlang-spel, een groote klok of bengel (lontjing), in één woord al de omgeving, die men bij de inlandsche vorsten en regenten aantreft. Daarbij was hij gehuwd met eene Solosche prinses, die den titel droeg van raden- aijoe en ook onder dezen titel werd aangesproken. Men begrijpt, dat de begoocheling groot moest wezen, en dat men telkens meende bij een inlandschen vorst of regent, niet bij een Christen landheer, te zijn!...

__________________________

Uit : Nederlands Oost-Indië; of Beschrijving der Nederlandsche bezittingen in Oost ... - Pagina 88 door A. J. van der Aa – 1857, ook via Mas Ed verkregen

Het landhuis Gagatan of Gagentan is de hoofdplaats van een distrikt, dat in 1838 20,335 zielen telde. Het ligt 13 palen van Salatiga. In het jaar 1826 is dit land, door den Heer DEZENTJE, in pacht genomen, en sedert zijn door dien landheer, aan de bevolking 300 groote en 300 kleine buffels verstrekt geworden. Drie groote waterleidingen zijn er gegraven, en het land heeft, in plaats van achthonderd, twee duizend hangmatten padi afgeworpen, terwijl de bevolking meer dan verdubbeld is geworden.
Ampel.
Ampel, een landhuis, 9 mijlen ten O. van den top van den Merbaboe , ligt in de afdeeling Soekowati, 640 ell. boven de oppervlakte der zee. Het is de hoofdplaats van een distrikt van den zelfden naam, dat 19,893 zielen telt. Niet ver van Ampel, aan de Oostelijke helling van den Merbaboe, staat het landhuis Pataram, op 1266 ell. boven de oppervlakte der zee.

__________________________

De gronden die men huurde heten apenages, dit zijn landerijen met hun opgezetenen, deze laatsten deden al het werk op het land, ze hoorden gewoon bij het land. Dus die Europeanen huurden land met het personeel, lijfeigenen van de vorst, dat daarop woonde. Die transacties brachten heel veel geld in het vorstelijke laatje. Op die apenages bedreven die Europeanen grootschalige landbouw en konden daar goed geld mee verdienen. Hier hebben we dus te maken met een typisch geval van de ene hand wast de andere. Die vorsten hadden natuurlijk hoog aanzien, maar ze leefden ook een duur leven, met een pak geld kon het aanzien nog schitterender gemaakt worden. Deze verhuur van apenages was het Nederlandse Gouvernement een doorn in het oog, want zij werd buitenspel gezet. Intussen was het wel een mooi voorbeeld voor het latere cultuurstelsel. De GG Baron van der Capellen noemde in die jaren de landhuurders een parasite plant die zich via kronkelende en duistere wegen tussen de Javaanse samenleving en het bestuur had gewrongen om zich te verrijken ten koste van de bevolking en de Nederlandse schatkist. Deze Europeanen teelden gewassen zoals suiker en koffie, voor de export. Die Europeanen waren ook heel goed bekend met de plaatselijke verhoudingen en spraken de taal, in dit geval Javaans. Ze leefden in grootse stijl want dat vergrootte het aanzien bij het volk dat voor hun werkte.

Tinus stelde tijdens de Java-oorlog zijn eigen legertje van 1500 man ter beschikking als hulptroepen van het gouvernementsleger. Door de bemiddeling van Tinus stelde de Sunan zich gedurende de Java-oorlog neutraal op. Voor deze diplomatieke inspanningen en het ter beschikking stellen van zijn legercorps werd Tinus benoemd als Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. In 1833 werden de huurcontracten verlengd en uitgebreid, daarna kwam Tinus met het plan om een kanaal naar Semarang te laten graven. Dat moest 60 kilometer lang worden en was bedoeld om de landbouwproducten vnl. koffie van zijn onderneming naar de haven van Semarang te laten vervoeren. Hoerwel er hiervoor wel een lening door de N.H.M. werd versterkt is het kanaal nooit gegraven. In 1837 besloeg de onderneming een oppervlakte van 1275 ha. met 39.000 opgezetenen. Vrij onverwacht overleed Tinus in 1839 en liet een financiële puinhoop achter. Vanaf 1841 waren de nabestaanden genoodzaakt een aantal landen van de hand te doen, de laatste landen werden in 1849 geveild. Door hulp van bevriende landhuurders kreeg de familie Dezentjé een kans om opnieuw te beginnen. In 1860 was de onderneming die toen 14.000 ha. besloeg groter dan ooit tevoren. Na 1870 kwamen er grote Europese ondernemingen gesteund door aandeelhouders naar Indonesië deze kochten veel van de ondernemingen van de oude plantersfamilies op. De Dezentjés wisten zich nog tot 1915 te handhaven.

__________________________

Hier en daar had ik vernomen dat er van de kraton van Tinus nog een gedeelte van een poort en twee graven waren over gebleven, dat was alles wat nog restte van dat rijke leven. Al heel lang was ik van plan een kijkje te gaan nemen en eindelijk op een zondagochtend dacht ik er op tijd aan. Op zeven uur ging ik op pad. Eerste de bus naar Kerten en daar op de hoofdweg overstappen op de bus naar Semarang. Dat was een mooie AC bus die lang niet vol zat. Dat merkte ik in Kartosuro waar de bus een kwartier op de terminal bleef staan om passagiers op te wachten. Dat bleek niet vergeefs want toen we weer op weg gingen was de bus voor meer dan de helft gevuld. Ik betaalde voor een ritje naar Ampel 13.000 Rp, maar kreeg daar geen kaartje bij. De bekende manier om iets bij te verdienen met als excuus de lage salarissen. Ik vroeg ook niet om een kaartje. Ik stapte uit bij de pasar van Ampel en onmiddellijk kwamen er een aantal tukang ojeg op mij af, niet wetend wat te zeggen want ze zagen natuurlijk een witte kop en dachten meteen aan het moeilijke bahasa Inggris. Tot hun opluchting kwam er bahasa Indonesia uit mijn mond en ik vertelde het verhaal van een orang Belanda die een groot paleis in Ampel had bezeten waar nog een gedeelte van een toegangpoort van over zou zijn tezamen met twee graven. Iedereen keek somber en schudde met het hoofd. Nee natuurlijk weten ze zoiets niet, dat is te moeilijk en ook nog eens koloniale geschiedenis waar niemand in Indonesië in is geïnteresseerd behalve als het geld zou opleveren. Er kwam een oudere man op het groepje toelopen en vroeg wat er aan de hand was. Daar de groep uit louter Javanen bestond werd er al gauw overgeschakeld op het Javaans. Het bleek dat de oude man het wist en zouden we naar Paras moeten volgens hem. We konden op weg, ik vroeg de tukang ojeg hoeveel hij voor dit ritje verlangde, maar hij bleef een antwoord schuldig. Ik vond het wel best zo, als hij goed zijn best zou doen zou de beloning ook OK wezen. Al snel reden we op een smalle weg waar het asfalt vol kuilen zat. Het bleek een gebied te zijn waar veel zand werd gewonnen en er zware trucks over de wegen reden. Deze trucks zijn altijd overbeladen met fatale gevolgen voor het wegdek. We konden dus niet te hard rijden, de tukang ojeg bleek een gezellige kletser die van alles over Ajax afwist. De omgeving waar we reden was mooi. Het is altijd erg plezierig om in desa en kampungs rond te rijden. Ik moest erg lachen om het “grasvervoer”



Op een gegeven moment kwamen we in een dal waar bij een oude brug een paar slecht leesbare borden stonden, aan de oever van een riviertje lagen een drietal oude badplaatsen. Ik schat uit de tijd van de Prambanan daar ik wat beeldhouwwerk zag dat mij daaraan deed denken. We stopten en ik ging een kijkje nemen. Ik heb wat fotootje gemaakt. De naam dan de plek is Situs Petirtaan Sembaja en de locatie Ds. Cabean Kunti, Kec. Cepogo. Tirta is Javaans voor bron.



Op een gegeven moment kwamen we bij een grote poort aan, de tukang ojeg keek mij triomfantelijk aan ik lachte en zei, ja die ken ik maar dit is het niet. Ik was hier eerder geweest maar het was alsof ik het niet herkende. Dat kwam omdat de poort in felle kleuren was geschilderd, toen ik hier anderhalf jaar geleden kwam waren de kleuren crème en grijs, de kleuren die het beste passen bij iets dat in de 20'er jaren van de vorige eeuw gebouwd is. Indonesiërs hebben vandaag de dag de sterke neiging om monumenten met verf op te leuken, zie het 19e eeuwse kerkje dat ik verleden week in Purworejo heb gefotografeerd. Achter de poort was ooit een buitenverblijf van de Susuhunan PB X gevestigd, het staat er nog steeds maar er is mee "gerommeld"



Het was tijd voor overleg, want dit was een misser, de tukang ojeg voelde zich er niet goed onder, want hij had een heel eind gereden maar voor niets. Er zaten twee mannen voor een warung die vroegen wat ik zocht, gelukkig ging de conversatie niet in het Javaans maar in het bahasa Indonesia. Ik kon dus met de weinige gegevens die ik had mijn eigen verhaal doen. In Indonesië laat men je vaak niet uitspreken en begint men al te kakelen voordat het verhaal compleet is. De gegevens die ik had kon ik nu een aantal malen herhalen af en toe in een andere volgorde. Het bleek dat er twee locaties waren die in aanmerking kwamen. De tukang ojeg maakte zich ernstig zorgen dat we het beoogde doel niet zouden bereiken, dat het weer fout zou zijn, er wer iets met “Insyi’Allah”dr bij gemompeld. Ik sprak laconiek dat het mij weinig uitmaakte of ik de locatie vond of niet, maar dat ik meestal wel geluk had. We reden de weg die we afgelegd hadden weer terug. We kwamen weer terug bij de hoofdweg, toen we niet ver van de pasar af waren sloegen we rechtsaf, gingen een gang in en de tukang ojeg zei : “Hier is het”. Ik keek eens goed en zag een klein begraafplaatsje, dat er Nederlands uitzag. Een man die langs wandelde en stopte om te kijken wat die bule hier te zoeken had sprak van “Kerkop”dat klonk mij goed in de oren. Toen ik de plek betrad had ik er een goed gevoel bij. Ik deed wat evenwichtskunstjes over twee boomstammetjes die over een droge selokan lagen en kwam op het kerkop. Links waren moslimgraven en rechts Nederlandse graven. Volgens de meneer die mee was gelopen had er tussen beide voorheen een muur gestaan, maar die was afgebroken, waarschijnlijk voor de stenen, die konden weer gebruikt worden want waren vast van goede ouderwetse degelijke kwaliteit. Het was ook te zien dat het kerkop vrij gehouden werd van gras en opschietende bomen, maar niet al te fanatiek, het was niet moeilijk om te betreden. Er werd mij verteld dat tot voor 12 jaar geleden het kerkhofje altijd goed was onderhouden, de man die dat deed was echter overleden en toen was de verwaarlozing ingetreden. De marmeren platen waren van de graven gestolen en het geheel maakte een enigszins desolate indruk. Ik ben dat inmiddels wel gewend van de Kuburan Belanda, die zijn meestal een puinhoop. Mij werd verteld dat er af en toe nog wel rituelen plaatsvonden waarbij op het kerkhofje gekookt en gegeten werd. Hieronder wat foto’s en de kleine reconstructie die ik er zelf bij gemaakt heb, ik sta natuurlijk niet voor de waarheid van mijn eigen logica in



Ik heb nog even verder rondgekeken, maar er was weinig te zien. De restanten van de toegangspoort waren volgens zeggen verdwenen. Ik kon dat niet controleren, want op de plaats waar deze poort gestaan zou hebben was een gebouwd huis waar op dat moment een huwelijksreceptie aan de gang was. Ik heb nog wat gepraat met de uiterst vriendelijke mensen die hier woonden en kreeg nog iets te drinken aangeboden van twee vrouwen. De tuang ojeg ging mee, dat had tot gevolg dat de conversatie in het Javaans gevoerd werd. Zo te horen kenden ze elkaar heel vaag en werden er allerlei familiegegevens uitgewisseld, een typisch Javaanse conversatie dus. Het kerkhofje is gevestigd in Mrican – Candi. Dit ligt op 500 meter van de pasar te Ampel richting Boyolali, linksaf slaan net voorbij de school weer linksaf.