Londoh

05 november: "The Power of Prophecy"

Is de titel van een biografie over het leven van Prins Diponegoro. De complete titel van het boek luidt “The Power of Prophecy: Prince Dipanagara and the End of an Old Order in Java, 1785-1855.”

Mijn aandacht voor dit boek werd getrokken door een zeer lovende recensie in het dagblad Kompas van de hand van Suryadi, een onderzoeker bij de opleiding Talen en Culturen van de Universiteit van Leiden. Toen ik ging zoeken vond ik ook nog een recensie van Dirk Vlasblom in het NRC/Handelsblad. In zijn artikel “Roemruchte leider der vechthanen” zegt hij over het boek “Zeer indrukwekkende biografie van de Javaanse prins Diponegoro”. Echter de manier waarop hij de recensie begint deed mij hard op het hoofd krabben: “Bij oudere Javanen hangt zijn beeltenis nog aan de muur, tussen wajangfiguren en de familiekris.” Dat is wel erg Hollands anno 1950 voorgesteld, een Javaan hangt geen kris aan de wand, deze krijgt een speciale plaats, de kris wordt in ieder geval opgeborgen, aan de wand hangen zou een ontering van de pusaka betekenen. Een afbeelding van Diponegoro zou nog kunnen, echter men zal daar eerder een portret van Soekarno, zijn dochter Megawati of een borduursel of andersoortige afbeelding van de heilige Ka´aba te Mekka aantreffen. Ik heb waarschijnlijk andere Javaanse zaken meegemaakt dan Dirk Vlasblom.



Peter Carey: The Power of Prophecy: Prince Dipanagara and the End of an Old Order in Java, 1785-1855
Uitg. Kitlv Press maart 2008 in het Engels, 964 pag
ISBN-10: 9067183032
De prijs is € 49,50

Diponegoro is een van de grootste nationale helden die Indonesië kent. Als we gaan kijken hoe dat zit met hun helden dan is Soekarno de onbetwiste nummer één. Dat heeft ook te maken met zijn dochter die een zeer bekende politicus is en te pas en te onpas haar vader er bij sleept. Zonder hem was ze een anonieme huisvrouw geweest. Qua verering staat Soekarno een treetje onder Allah. Ik denk dat daarna Diponegoro komt, die man heeft alles wat de ideale Javaan moet hebben, een prins, een mysticus, zeer gelovig en hij heeft zich tegen de Nederlanders verzet, als een der eersten. Hij organiseerde zelf het verzet tegen de Nederlanders, vrij uniek voor een Javaan, hij bracht de Nederlanders grote verliezen toe. In ieder stuk dat over de overgave van Diponegoro aan generaal Den Kock gaat wordt verhaald over de listige, lees “smerige” manier waarop Diponegoro tot overgave werd gedwongen, in de heilige vastenmaand nog wel. Ik vind het een mooie passage die ik al vaak heb overgelezen. Het is 28 maart 1830, Prins Diponegoro was met een groot gevolg naar het residentiehuis in Magelang gekomen om te onderhandelen met generaal Den Kock. Bij deze gelegenheid herhaalde hij de eis tot erkenning als hoofd van de Islam op Java. Ieder ander voorstel zou immers een onherstelbaar gezichtsverlies betekenen tegenover zijn getrouwen en men zou zelfs kunnen denken dat zijn mystieke geloofsovertuiging niet zuiver was geweest. De Kock antwoordde daarop, aldus een ooggetuigenverslag ”Gij hebt beloofd en op den Koran gezworen, Uwen wettigen Vorst getrouw te blijven en te beschermen, doch instede daarvan hebt Gij het land in oproer gebracht om zelf gezag machtig te worden. Gij verdient geen medelijden en hebt door Uwe heerszuchtige bedoelingen andermaal het vertrouwen verloren. Ik mag niet gedoogen, dat Gij wederom onheil en verwoesting aanricht en daarom ben ik verplicht, U als gevangene naar Batavia te zenden.”

“Diponegoro”, vervolgt het verslag, “sprong overeind; met heftigheid protesteerde hij tegen dat besluit, zijn oogen schoten vlammen en met trillende stem vroeg hij de zijnen, of zij zouden toestaan, dat men hem gevankelijk wegvoerde. Maar geen hand die naar de kris greep, niemand die amok riep; allen sloegen de oogen neer, begrijpende, dat Diponegoro zulk een besluit had uitgelokt. Op dit welsprekend stilzwijgen ontroerde Diponegoro zichtbaar, en zich tot de generaal wendende riep hij luide dat hij zich niet gevangen gaf. Doch nauwelijks waren deze trotse woorden gesproken, of de regelmatige pas van een afdeling troepen werd gehoord, een officier verscheen om de bevelen des generaals af te wachten. Elke tegenstand ware vruchteloos, en Diponegoro, zich schikkende in het onvermijdelijke, zeide gelaten “Het is Allah’s wil”. “

Daarmee bleef Diponegoro de schande bespaard, het was Allah’s wil, dat de Nederlanders niet op zijn eisen ingingen en hem als uiterste consequentie gevangen moesten nemen. Nu zou hij als martelaar voor het geloof en als vrijheidsheld eeuwige roem oogsten.

Ik vind dit een prachtige omschrijving van een van de belangrijke historische momenten in de geschiedenis van Indonesië. Of dit een list was betwijfel ik, De Kock was die Diponegoro gewoon zat en nam hem gevangen en gaf daarbij zijn reden. Je zou kunnen stellen dat Diponegoro op dat moment door zijn volgelingen in de steek werd gelaten. Ik heb de tekst van dit moment geciteerd uit : “Djokja en Solo : beeld van de Vorstensteden” - M.P. van Bruggen, R.S. Wassing” (pag.24) Ik kan even niet nagaan waar het origineel vandaan komt. Al met al is er absoluut geen sprake van een glorieuze overwinning van het Nederlandse Gouvernement in deze oorlog, er was een list voor nodig om deze te beëindigen, zoiets verwacht je eerder van Javanen.

Van dit moment zijn er twee schilderijen vervaardigd, een door N. Pieneman en een door Raden Saleh. Die van Raden Saleh is eigenlijk een kopie van die van Pieneman, maar met een eigen invulling.



Dan de vele afbeeldingen en beelden die er van Diponegoro zijn, leuk om te weten is dat er slechts twee originele afbeeldingen van de man bekend zijn. De beroemdste is een schets die A.J. Bik, baljuw van Batavia, in 1830 maakte van de rebelse prins. Hij was toen een gevangene van de koloniale regering. Als je de tekening bekijkt dan zie je onmiddellijk dat we hier met een indrukwekkende persoonlijkheid van doen hebben. Er is nog een tekening van Diponegoro bekend uit 1807, in Javaanse huwelijksdracht van het hof te Yogya. Overigens de vrouwtjes waren gek met Prins Diponegoro en omgekeerd was dat ook het geval. Wat betreft zijn leven, hij heeft een soort biografie in versvorm achtergelaten, de Babad Diponegoro, dat is de ruggengraat van dit boek. Verder is er onderzoek gedaan naar alle mogelijke archieven in Nederland, in Engeland en in de archieven van de Karesidenan Surakarta en Yogyakarta die zich in het Arsip Nasional R.I. te Jakarta bevinden.



Tot nu toe was er nog geen biografie over Prins Diponegoro, dit indrukwekkende boek van Peter Carey vult dus een leemte. Dit boek is het levenswerk van de schrijver, hij is al sinds zijn studententijd bezig met Diponegoro. Carey schijnt echt alle bronnen die er bestaan geraadpleegd te hebben, met deze gegevens heeft hij een mix van een geschiedenisboek en een biografie gemaakt. Diponegoro voelde zich al jong geroepen tot grootste daden. Er was een voorspelling van de 12e eeuwse koning Jayabaya dat de Ratu Adil “Rechtvaardige Vorst” in 1775 geboren zou worden, dat was het geboortejaar van Diponegoro. Zijn overgrootvader Mangkubumi, de eerste sultan van Yogyakarta, voorspelde dat deze achterkleinzoon de Hollanders zwaardere verliezen zou toebrengen dan hij had gedaan in de Javaanse successieoorlogen.

Nadat Herman Daendels als gouverneur-generaal op Java arriveerde werd de macht van de vorsten beknot, er werd een basis gelegd voor een moderne koloniale staat gebaseerd op antifeodale ideeën. Daendels was een grote vernieuwer, hij ruimde all oude ideeën van de VOC op en moderniseerde de kolonie. In 1812 namen de Britten het bestuur over Java en Onderhorigheden over, deze namen de ideeën m.b.t. de manier van regeren van Daendels over, bezoldigde ambtenaren zouden het bestuur gaan verzorgen. Toen de Nederlanders in 1816 terugkeerden werd het systeem van “oudere” en “jongere” broer toegepast. De vorst stond onder de regent die de “oudere” broer was, degene die het te vertellen had. Het leek echter voor de buitenwereld alsof ze samen bestuurden. Intussen was de adel begonnen om grond aan Europeanen te verhuren, dit werd een belangrijke bron van inkomsten. In 1823 werd deze verhuur verboden en geraakten de vorsten in grote financiële nood. Ook was de boerenstand ontevreden, de vonk die het kruit deed exploderen was de aanleg van een weg door het gouvernement over de domeinen van Diponegoro. Dit leidde in 1825 tot een explosie van geweld, het begin van de Java oorlog of Diponegoro oorlog zoals deze op Java ook wel wordt genoemd. Zo een sterke tegenstand had het Nederlandse gezag nog nooit van de inheemse bevolking ondervonden. In 5 jaar zou deze oorlog meer dan 200.000 slachtoffers eisen, de meesten Javanen die omkwamen door hongersnood, maar ook 15.000 militairen aan Nederlandse kant. Nadat Diponegoro gevangen was genomen werd hij verbannen naar Menado en later naar Makassar, waar hij in 1855 stierf.

Wat ik vertel is niet gebaseerd op het zelf lezen van het boek, maar op twee recensies, ik moet dus enigszins op mijn woorden letten. Die recensies zijn echter zo enthousiast dat het bijna zeker is dat het een geweldig interessant boek moet zijn. Het boek beslaat bijna 1000 bladzijden, het bestaat uit 12 hoofdstukken met 84 illustraties, 11 kaarten en 2260 voetnoten. Alleen de prijs is pittig, hoewel normaal voor een boek van deze omvang. Het boejk gaat heel diep in op allerlei details ibn het Javaanse leven. Ik ken een werkje van de schrijver dat getiteld is: “Asal-usul Perang Jawa Pemberontakan Sepoy & Lukisan Raden Saleh.”Dr. Peter Carey, Uitg. Lkis 2004. Dat is een van de meest interessante boekjes die ik ooit over dit onderwerp gelezen heb, er staan zoveel leuke details in. Het boek is natuurlijk ook geweldig voor Indonesische historici, dat scheelt hun een hoop werk. Ik moet hierbij vermelden dat de belangrijke werken opo het gebeid van de Indonesische geschiedenis nog steeds uit het buitenland komen. Dat is mede te danken aan de belabberde talenkennis van Indonesiërs, dat verhinderd hen op een goede manier archieven, die meestal in het Nederlands zijn geschreven te raadplegen.

De auteur Dr. Peter Carey is een Australier. Hij is begonnen met een dissertatie onder de titel “Pangeran Dipanegara and the Making of the Java War 1825 – 1830” op de universiteit van Oxford in 1975. Hij heeft sinds die tijd erg veel boeken geschreven en is gespecialiseerd in historische romas. Hij heeft daar zelfs twee maal de prestigieuze Engelse Bookerprize voor ontvangen, dus hij is niet de eerste de beste. Oscar and Lucinda (1988, Booker Prize) was een liefdesverhaal over een 19de-eeuwse Engelsman die samen met een glasfabrikante een kerk wil bouwen in de Australische outback. in The True History of the Kelly Gang (2001, Booker Prize) gaf hij het woord aan een legendarische Australische bandiet uit de 19de eeuw. Hij maakte zijn debuut als schrijver in 1974 met magisch realistische verhalen in The Fat Man in History.

Dit stuk heb is gebaseerd op een artikel in het Kompas van 27 oktober jl. “Biografi Lengkap Pangeran Diponegoro”door Suryadi onderzoeker aan de Opleiding Talen en Culturen universiteit van Leiden en “Roemruchte leider der vechthanen” van Dirk Vlasblom uit het NRC van 4 april 2008. Is hier op het www te vinden.

NB. De spelling Dipanegara is Javaans terwijl in het bahasa Indonesia Diponegoro wordt gebruikt.