Londoh

27 januari 2009: British East India Company in de Molukken

Naast het “iets groots” dat de Nederlanders in Nederlands-Indië en ook op de specerijeilanden verrichten, zou men haast vergeten dat ook de Engelsen

in het begin van de 17de eeuw erg geïnteresseerd waren in de Molukken. Op 31 december 1600 verleende koningin Elisabeth I de East India Company, die toen nog volledig “Governor and Company of Merchants trading into the East Indies” heette, een octrooi voor 15 jaar, waarna een evaluatie zou volgen. De EIC zou uitgroeien tot het machtigste koloniale concern ooit. Mijn aandacht gaat hier echter speciaal naar hun aanwezigheid op de Molukken, vanwege de reis die Lon momenteel maakt.

De eerste reis van de EIC, o.l.v. James Lancaster, bereikte Bantam en stichtte daar een Engelse factorij in 1602. Deze eerste reis sterkte de Engelsen in hun overtuiging dat specerijen zo dicht mogelijk bij het land van oorsprong moesten aangekocht worden om serieuze winsten te maken. In opdracht van Lancaster maakten de Engelsen, die achtergebleven waren op Bantam, een reisje naar de Molukken in een kleine pinas. Veel is er niet geweten over hun belevenissen buiten het feit dat ze geen rekening hadden gehouden met de moesson en misschien voet aan land hebben gezet op Pulau Run.

In december 1604 bereikte een tweede EIC vloot o.l.v. Henry Middleton Bantam. Middleton had echter de opdracht gekregen om door te varen naar de specerijeilanden en met twee schepen, de Red Dragon en de Ascension. In februari 1605 bereikt hij Leihitu. Op dat ogenblik vormden de Molukken het strijdtoneel tussen Portugezen/Spanjaarden (Unie) en de Nederlanders. Middleton leert van de inwoners van Luhu (Veranula =schiereiland Hoamoal) dat zij de Portugezen liever kwijt dan rijk waren. Op 10 februari landt hij te Mamala, noordkust van Leihitu, en probeert specerijen aan te kopen, wat echter niet kan zonder toestemming van de Portugese gouverneur (Gaspar de Melo) in zijn fort te Ambon. Maar Middleton was te laat: op 11 februari verschijnt de vloot van Steven van der Hagen, die twee dagen later het fort in Ambon zonder slag of stoot overneemt van de Portugese gouverneur.


Om toch nog aan specerijen te geraken, beslist Middleton aan boord van de Red Dragon naar de vijf noordelijke eilanden te varen en stuurt hij de Ascension naar Banda. Maar ook op Tidore en Ternate slaagt hij er niet in zijn schip volledig te alden. De Nederlandse vloot komt immers weer opdagen en nemen Ternate en Tidore over van de Portugezen/Spanjaarden. Middleton moet zich met de kruimels tevreden stellen.De Ascension, o.l.v. schipper Colthurst, bereikt de Banda eilanden en na een aanvankelijk goede ontvangst door de Nederlandse bevelhebber op Neira, slaagt er met moeite in nootmuskaat en foelie te laden ; Nederlandse schepen van de vloot van van der Hagen brengen de nieuwe politiek van Nederland naar Neira nl monopolie.


Tijdens de derde EIC reis o.l.v. William Keeling bereikt zijn schip de Hector in het begin 1609 Banda. De situatie op de Molukken is tamelijk verward. De Nederlanders voeren echter de boventoon. De Nederlandse vloten die de Molukken aandeden waren talrijker, groter en zij brachten logisch gezien meer mensen over. Toch verkrijgt William Keeling de toelating om op Pulau Ai een factorij te stichten en een lading nootmuskaat en foelie in te slaan. Kleine pesterijen maken het de Engelsen echter moeilijk om zaken te doen. Versterkt door een grote Nederlandse vloot o.l.v Pieter Verhoeff beginnen de Nederlanders met de bouw van Fort Nassau op de restanten van het oude Portugese fort. Aan het hoofd van meer dan 1000 manschappen, waaronder een aantal Japanners, moet Verhoeff zich wel zeer superieur gevoeld hebben. De inwoners van Neira slagen er onder het mom van onderhandelingen tweeënveertig Nederlanders, inclusief Verhoeff, in een hinderlaag te lokken en af te slachten. Deze episode staat in de Nederlandse geschiedschrijving bekend als “'Het Verraad der Bandanezen'. Volgens Nederlandse bronnen zou William Keeling een aandeel hebben gehad in deze opstand; volgens de Engelse bronnen hebben de Nederlanders deze slachtpartij enkel aan zichzelf te wijten. Waarschijnlijk ligt de waarheid in het midden. Keeling heeft de inwoners van Banda niet geholpen maar zeker ook niet tegengewerkt. Het geeft hem wel de gelegenheid van rustig zijn schip te Pulau Ai vol te laden te vertrekken. Het “Verraad der Bandanezen” geeft de Nederlanders wel de aanleiding om een grote en bloederige ‘zuiveringsactie’ uit te voeren op Banda Neira en hun handen te leggen op het ganse eiland.

Vervolg>>