28 januari 2009

British East India Company in de Molukken (II)

Alhoewel de eerste reizen van de Engelsen successen mogen genoemd worden, probeerden zij al snel ook op andere plaatsen voet aan de grond te krijgen. De vierde

reis van de EIC was dan ook meer op India gericht. De vijfde reis o.l.v. David Middleton heeft echter weer Banda tot doel. Met zijn schip “Expedition” mist hij maar net de “Hector” van William Keeling, die begin augustus 1609 aan de terugreis naar Engeland via Bantam begonnen is, zijn scheepsruim gevuld met nootmuskaat en foelie die hij moeizaam verzameld had. Middeleton komt te Banda aan in februari 1610. De Nederlanders op Banda zijn op dat ogenblik zonder echte leider. Simon Hoen, de opvolger van Verhoeff, blijkt een zwak figuur te zijn, die daarenboven vroegtijdig de pijp aan Maarten gaf. David Middleton profiteert van de situatie en probeert zo snel mogelijk bij de plaatselijke handelaren nootmuskaat op te kopen. Zich bewust van de chaotische toestand van zijn manschappen, lijkt het gouverneur Hendrik van Bergel raadzamer om niet op een confrontatie met Middleton aan te sturen. Coen, die op dat ogenblik ook op Banda was, dacht daar helemaal anders over, die had liefst geweld gebruikt. (Aangezien dit stuk opgebouwd is uit Engelse bronnen,zal ik hier niet uitweiden over het verslag over de gebeurtenissen van Coen, dat toch wel grote vraagtekens doet reizen.)

De strategie van Hendrik van Bergel blijkt echter zijn vruchten af te werpen. Middleton wil naar Pulau Ai varen om daar zijn aangekochte nootmuskaat op te halen, maar komt, tegengewerkt door de heersende winden, op Ceram terecht, nabij Gule Gule. Van daaruit organiseert hij met een kleine pinas, de Hopewell, een soort pendeldienst naar Pulau Ai. Het is een tijdrovende bezigheid en ondertussen sterven zijn mannen als vliegen. Ondanks alle moeilijkheden slaagt Middleton er toch in de handel naar zich toe te trekken, geholpen door de vijandigheid van de Bandanezen tegenover de Nederlanders. Met een vol ruim vertrekt hij uiteindelijk naar Engeland; de macht van de Nederlanders op Banda was uitgedaagd maar niet gebroken. Tenslotte bleven zij ter plekke terwijl de Engelsen slechts tijdelijk daar waren.

De Engelsen slagen er niet hun succes uit te baten; de zesde reis van de EIC o.l.v. Sir Henry Middleton eindigt na vele avonturen in Arabië op een complete mislukking. Het schip “Trades Increase”, 1000 ton, speciaal door de EIC gebouwd vindt een roemloos einde op de rede van Bantam in 1613, opgegeten door paalwormen en tenslotte ten prooi aan brand. Ook Sir Henry Middleton verwisselt het tijdelijke met het eeuwige. Slecht één schip van de drie bereikt Engeland met wat peper. De zevende reis had dan weer Indië en Siam als doel.

Op 18 april 1611 vertrekt Captain John Saris aan boord van de Clove voor de achtste reis van de EIC en bereikt 24 oktober 1612 de rede van Bantam, na ook heel wat tijd gespendeerd te hebben op de ksuten van Arabië en India. In het voorjaar van 1613 zeilt de Clove tussen de vijf noordelijke eilanden van de Molukken op weg naar Japan. John Saris speelt er verstoppertje met de Nederlandse schepen Maan en Rode Leeuw, die hem handel in kruidnagelen willen beletten. Ook hier is de macht der Nederlanders nog niet absoluut. Zowel op Ternate als op Tidore zijn zowel forten van Nederlanders als van Spanjaarden/Portugezen. Met slecht weinig kruidnagelen zet de Clove zijn reis naar Japan verder.

Vanaf 1613 komt er stilaan officiëel een verandering in de relaties tussen de Engelsen en de Nederlanders. Op het thuisfront in Europa worden tussen 1613 en 1619 drie verdragen opgesteld om tot betere samenwerking te komen in Oost-Indië, vooral wat betreft de beveiliging van goederen en mensen in de verschillende factorijen. Overbodig te zeggen dat er steeds een groot verschil was tussen praktijk en theorie bij deze verdragen tussen concurrenten. De Nederlanders hielden hun bezittingen in de Molukken eigenlijk buiten deze verdragen.




Vervolg >>