Londoh

02 april 2009: Titik Balik (I)

"Titik Balik - Historiografi di Indonesia" Is een interessant boek dat ik niet zo lang geleden heb aangeschaft. Het stelt de houding van Indonesische geschiedkundigen aan de kaak. Deze wordt meestal

gekenmerkt door eng nationalistisch denken. Het verleden wordt vanuit een standpunt bezien waarin goeden en slechten een hoofdrol spelen. Daarbij zijn de Indonesiërs de goeden en de Belanda's de slechten. Die laatsten hebben in Indonesië gedurende 350 jaar niets anders gedaan dan geroofd, gemoord en de bevolking uitgebuit. Vaak worden deze beweringen niet ondersteund door feiten maar door verhalen die onder het volk leven. Kortom er wordt weinig gedaan om een echt beeld van de geschiedenis gegeven, er worden verhalen verteld waar de leiding van Indonesië vanuit ideologisch standpunt gezien ook veel aan heeft. Tijdens de regering van Soekarno werd de grootsheid van het Majapahitrijk voortdurend benadrukt, dat rijk was groter dan wat de Hollanders bij elkaar hadden gebracht en daar was Java het dynamische middelpunt van. Het Majapahitrijk wordt door buitenlandse historici echter gezien als een los verband van allerlei staten, waarvan er hoogstens een paar schatplichtig waren aan het Majapahitrijk en de voornaamste band de handel was, die dan nog vaak door Chinezen werd gedaan. Onder Soeharto kwam de persoonsverheerlijking van de president als militair op gang. Er zijn diverse films gemaakt waarin de heldendaden van de president tijdens de strijd tegen de Belanda's breed worden uitgelicht. Ook zijn strijd tegen de PKI (communistische partij) was voor iedereen, zeker scholieren verplichte kost om te zien. Daar hebben veel Indonesiërs nog steeds traumatische herinneringen aan. Nu na de val van Soeharto Indonesië langzamerhand een meer democratisch en open land gaat worden, met vrijheid van meningsuiting, gaan ook historici zich op hun taak bezinnen. Er komen steeds meer buitenlandse geschiedenisboeken in vertaling op de Indonesische markt en lezen die mensen hoe er in andere landen met geschiedenis wordt omgegaan. Ze zien dat feiten, objectiviteit, de betekenis van het gebeurde zeer belangrijk zijn, maar vooral dat ze de waarheid moeten proberen te vertellen en zich niet moeten laten gebruiken voor politieke spelletjes, zoals in het verleden al zo vaak is gebeurd. Een van de eersten die de deur naar dit nieuwe denken hebben geopend was de historicus Sartono Kartodirjo (1921 - 2007). Hij is altijd van mening geweest dat de geschiedschrijving een te Indonesia-centrische benadering had. Indonesië beschreven als het middelpunt van de wereld, een land dat eeuwenlang het slachtoffer was van uitbuiting door vreemde mogendheden. Sartono gaf college op de UGM te Yogyakarta. Op de Universtitas Indonesia was het Nugroho Notosusanto (1933 - 1984) die college in vooral politieke geschiedenis gaf. Veel van zijn studenten gingen naar Nederland om voor hun Dr. titel te studeren. Een andere bekende naam is Dr. Onghokham van de Yale Universiteit in de U.S.A., die zich bezighield met de geschiedenis van de boeren, sociale geschiedenis dus. Er zijn nog veel meer namen die genoemd kunnen worden.

De geschiedschrijving van Indonesië wordt vooral bepaald door een aantal opgeblazen gebeurtenissen waarin vooral Javaanse nationale helden (Pahlawan Nasional) een grote rol speelden en de verplichte verering van deze helden. Voorbeelden zijn bijv. de strijd van Diponegoro tegen de Nederlanders in de Java oorlog, de Sumpa Pemuda op 28 Oktober 1928, het uitroepen van de Republik op 17 augustus 1945, de moord door kapitein Raymond Westerling en zijn mannen eind 1946/begin 1947 op maar liefst 40.000 Indonesiërs, de Serangan Umum in Yogyakarta op 1 Maart 1949 o.l.v. luitenant-kolonel Soeharto, de G.30.S/PKI, dat zijn de gebeurtenissen op 30 september 1965 toen er 6 generaals vermoord werden en de aanleiding voor Soeharto waren om de macht naar zich toe te trekken. De zgn. Supersemar, Surat Perintah 11 Maret 1966, de overdracht van de macht door Soekarno aan Soeharto, de originele brief is zoek geraakt. Het zijn gebeurtenissen die de geschiedenis van Indonesië bepalen, niet de feiten die erachter zitten, in die gebeurtenissen komt er vaak een figuur centraal naar voren. Dat is dan een goede Indonesiër of een slechte Belanda, want de vijanden van Indonesië worden ook breed uitgelicht in al hun slechtheid, met name jan Pietersz. Coen, Generaal De Kock die met een lage list de devote moslim en voorbeeld voor zijn Javaanse volk, Prins Diponegoro, gevangen nam, G.G. Van den Bosch met zijn cultuurstelsel, Generaal van Heutsz, met zijn moorden in Aceh en de genoemde kapitein Westerling. Daar kunnen we een Indonesiër aan toevoegen, dat is de voormalige president Soeharto, het is echter een kwestie van tijd dat al zijn slechte daden hem vergeven zijn en hij een nationale held van ongekende proporties wordt. Zijn voorganger Soekarno heeft dezelfde weg gevolg, eerst verguisd, maar heeft nu een plek veroverd die net een treetje lager ligt dan Onze-Lieve-Heer. Het is ook opvallend dat de instrumenten die de Nederlanders gebruikten om de kolonie te controleren, te weten de Verenigde Oost-Indische Compagnie en het KNIL door de Indonesiërs in een adem "Kompeni" genoemd worden. Het omzetten van gebeurtenissen in mooie verhalen is een oude traditie op Java. Dit zijn de zgn. "babad", kronieken of geromantiseerde versies van de geschiedenis, waarin fictie en werkelijkheid met elkaar vermengd wordt. Sommige gebeurtenissen worden gewoon doodgezwegen zoals de soevereiniteitsoverdracht op 27 december 1949, er wordt net gedaan alsof die nooit heeft plaatsgevonden, evenals het bestaan van de R.I.S., de Republik Indonesia Serikat. De moorden op vermeende P.K.I. aanhangers in 1966 zijn achter een waas van vergeetachtigheid verborgen, nooit is de waarheid achter deze moorden, die minstens een half miljoen. maar waarschijnlijk veel meer slachtoffers hebben gekost, naar boven gekomen. Toen Megawati Sukarnoputri president van de R.I. was hebben zij en haar broers en zusters zich ingespannen om de goede naam van hun vader te rehabiliteren, dat terwijl zijn rol achter de coup van 1965 nooit duidelijk geworden is. Dat is dus geschiedenis zoals zij in Indonesië bedreven wordt.

Nu het boek:



Titik balik historiografi di Indonesia
Samengesteld door: Djoko Marihandono
Uitgever: Wedatama Widya Sastra, Depok 2008
ISBN : 978-979-3258-80-5
XIII + 410 pagina's Rp. 65.000

Het boek begint met een inleiding (pag. XIII) in wetenschappelijke taal die voor mij moeilijk te volgen is, omdat het totaal niet boeit. Het boek is uitgegeven naar aanleiding van een seminar dat op de "Fakultas Ilmu Pengetahuan Budaya Universitas Indonesia" werd gehouden. Dit seminar heette "Titik balik Historiografie di Indonesia : Refleksi Perjalanan Prof. Dr.R.Z. Leirissa" n.a.v. zijn 70ste verjaardag . Het vond plaats op 29 - 30 april 2008. In de inleiding van het boek staan veel interessant klinkende bewoordingen zoals "mengkonseptualisasikan", "metodologi strukturistik", "konsep individulistik", "behaviorisme"(!).

In het boek staan de artikelen die het thema van het seminar waren, het zijn artikelen van een bonte verscheidenheid, maar allemaal moderne artikelen m.b.t. de Indonesische geschiedenis. Sommige zijn voor mij niet te verteren, anderen leuk, er staan echter ook een paar zeer goede stukken tussen. Een leuk stuk is bijvoorbeeld "Kuliner dalam pariwisata kolonial di Hindia Belanda" door Achmad Sunyayadi. Wat en hoe de kolonialen die op vakantie in Indië waren aten. Ook heel erg leuk is het stuk "Koes Plus as Pioneer of Pop Music in Indonesia" door Kunto Sofianto, in het Engels. Daarentegen is "Ekonomi dan Pengembanan Wilayah : Latar belakang pembangunan jalan kereta api pada lajur Banjar - Kalipucang - Parigi 1911 - 1921 bijna niet om door te komen. Er wordt teveel op de financiële aspecten ingegaan, terwijl het door de materie en geraadpleegde bronnen een zeer aantrekkelijk stuk had kunnen zijn, waarschijnlijk een tekort aan studie van archieven. "Orang-orang yang dijualbelikan: Aspek sosial-ekonomi perdagangan budak di daerah sekitar Batavia 1710 - 1740" door Bondan Kanumoyoso is een zeer interessant artikel over de slavenhandel. Ook hierbij veel cijfers, maar die hebben duidelijk een functie in het artikel. Er is gebruik gemaakt van archieven van notarissen uit het nationale archief in Jakarta, want als een slaaf werd verkocht dan moest daar door een notaris een "acte van transport" voor gemaakt worden. We kunnen zien waar de slaven vandaan kwamen, de meesten uit Bali, want de koningen maakten daar hun onderdanen te gelde. Bij het maken van deze akten van transport liet de eigenaar ook vaak de naam van een slaaf veranderen Pady van Sumbawa werd Calong, Intje Rasiep werd Daulat en Lanckier van Gorontalo veraderde in Laytiam. Aan de naam van de slaaf was vaak te zien waar hij of zij vandaan kamen zoals Tsoelan van Boeton, Catjong van Papoea en Moejoer van Baly. Een ander heel interessant artikel is "Minahasa dalam jaringan perdagangan kopra di Hindia Blanda 1900 - 1941" door Effendie Wayyono. In dit artikel wordt duidelijk gemaakt dat de Nederlanders in Indië meer deden dan uitbuiten en moorden. Ze hielpen bijvoorbeeld boeren, met kredieten, transport, bestrijding tegen plantenziektes, waakten voor overproductie, kortom zorgden dat de boeren die in de kokosnotenteelt in de Minahasa een goed bestaan hadden, ze werden ook door de financiële crisis geholpen die de wereld toen trof.


De klapperboom werd belangrijk in de Minahasa toen de gedwongen koffieteelt daar omstreeks 1850 werd afgeschaft. In het begin werden die klapperbomen slechts voor eigen gebruik aangewend, doch later werden ze op grote schaal aangeplant. Een klapperboom gaat na 8 jaar vruchten dragen en geeft de beste opbrengsten na 18/20 jaar. In 1896 exporteerde de Minahasa 6000 ton kopra, in 1900 al meer dan 10.000 ton, in 1915 25.000 ton. na dat jaar daalde de export vanwege WO I. De groei van de kokosnotenteelt was te danken aan de initiatieven van de regering. In 1914 werd er te Tondano een landbouwschool geopend en in 1923 kwam er tevens een landbouwvoorlichtingsdienst. Ook werd er veel gedaan aan de verbetering van het product in samenwerking met het Laboratorium van het Departement Landbouw te Buitenzorg. In 1920 was de Minahasa bekend geworden als een gebied waar klapperbomen groeiden. Elk huis had daar wel minimaal 50 bomen, een boer bezat gemiddeld 100 - 200 bomen, terwijl boeren die gespecialiseerd in deze teelt waren gemiddeld wel 2000 bomen bezaten. Op 6 juni 1903 had de regering al een ordonnantie doen laten uitgaan waarin bepaald werd dat dode klapperbomen vernietigd moesten worden en vervangen door nieuwe. Ook moesten er maatregelen genomen worden tegen de klapperrat. Niet nakomen van de ordonnantie kwam de bewoners op een geldboete van 15 gulden te staan. De export van kopra steeg na WO I voortdurend en in 1939 werd er maar liefst 214.000 ton geëxporteerd. Het artikel gaat in op de financiering van de teelt, de opkopers en de verdiensten, die zeer goed waren, er heerste door de klapperteelt welvaart in de Minahasa. Ook worden allerlei ontduikingen van de bepalingen besproken omdat de boeren graag stiekem aan contant geld probeerden te komen. Ze hadden contracten met exporteurs gesloten die een voorschot op de oogst gaven, hier werden allerlei malversaties mee gepleegd. In 1930 werd er o.l.v. resident Hamerster een coöperatie opgericht, de leden brachten 80.000 gulden hiervoor bijeen, de coöperatie ontving financiële bijstand van de regering als dit nodig was.


Het grootste gedeelte van de kopra export ging naar Frankrijk, maar ook naar Java waar er klapperolie van werd gemaakt voor lokale behoefte. In Menado werden er twee klapperoliefabrieken opgericht, "Insulinde" en "Jurgens". In het begin van de 19e eeuw werd margarine heel erg populair, vandaar de grote vraag naar kopra, een van de belangrijkste grondstoffen voor dit product in die jaren. Er was ook een Deens bedrijf die een fabriek in Menado opende, de Manado Produce Company. Vanwege het uitbreken van WO II ging het slecht met de export van kopra. De regering steunde de boeren door kopra op te kopen en deze op te slaan. Hiervoor werd het "Voedingsmiddelenfonds" gebruikt. Toen de oorlog zich uitbreidde en de export nagenoeg stil kwam te liggen werd het Coprafonds, dat werd gesteund door de Javasche Bank, opgericht om de boeren te helpen. In het artikel wordt ook nog ingegaan op de matregelen die de regering nam om de kopra op te halen vanuit de plaatsen langs de kust. Hierbij werd vaak de KPM bevoordeeld, er was echter concurrentie van Arabieren en Chinezen met eigen scheepjes. Ook was er een Japanse maatschappij, de Mokumey, die zich met het transport bemoeide. Er waren voor WO II veel Japanse bedrijven in Nederlands Indië gevestigd, die later allemaal een dekmantel voor spionage bleken te zijn.

Het artikel is zeer goed leesbaar en voorzien van de nodige tabellen waarin allerlei cijfers worden duidelijk gemaakt. Het is vanuit een objectief oogpunt geschreven, er komen geen vijanden en slachtoffers in voor. Als het die kant op gaat met de Indonesische geschiedschrijving is dat alleen maar toe te juichen. Het is bekend dat voor 1942 er grote welvaart in Nederlands Indië heerste, dat wordt echter vaak verzwegen,, want dat komt de Indonesische regering niet goed uit, want veel Indonesiërs lijden na 64 jaar onafhankelijkheid nog steeds grote armoede in wat een van de rijkste landen ter wereld zou kunnen zijn.


Vervolg >>